Zdanie - gramatyka. Najważniejsze informacje.

Konieczną częścią zdania jest orzeczenie. Oznacza ono czynność, stan lub właściwość podmiotu. Odpowiada na pytania: co robi podmiot?, kim jest?, jaki jest?, co się z nim dzieje?

Są dwa rodzaje orzeczenia:
a) Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone formą czasownika osobowego:
- Janek pisze.
- Słońce świeci.

b) Orzeczenie imienne składa się z łącznika wyrażonego formą czasowników „być”, „stać się”, „zostać”, „musieć”, „chcieć”, „mieć” oraz orzecznika wyrażonego inną częścią mowy: rzeczownika, przymiotnika, liczebnika lub imiesłowu przymiotnikowego.

Podmiot jest główną częścią zdania. Może oznaczać osoby, zwierzęta, rzeczy, zjawiska lub pojęcia. Odpowiada na pytania: kto?, co?

- Podmiot gramatyczny to rzeczownik występujący w mianowniku, a także każda część mowy użyta w znaczeniu rzeczownika.
- Podmiot logiczny występuje w przypadkach zależnych:
a) Gdy występuje wyraz wskazujący na brak lub nadmiar:
- Dziś na ulicach dużo ludzi.
b) Podmiot domyślny jest wyrażony przez końcówkę czasownika osobowego:
- Podróżujemy samochodem.
c) Zdania bezpodmiotowe:
- Grzmi.
- Taje.
- Zmierzcha się.

Przydawka określa właściwości podmiotu i odpowiada na pytania: jaki?, który?, czyj?, ile?.
Przydawka przymiotna bywa wyrażona za pomocą:
- Przymiotnika:
- Rozległe się potężne brawa.

Przydawka rzeczowna zwyczajna jest wyrażona rzeczownikiem w tym samym przypadku i liczbie co wyraz określany:
- Rzeka Wisła przepływa przez miasto Warszawę.

Przydawka rzeczowna porównawcza łączy się z rzeczownikiem określanym za pomocą wyrazów: jak, jako, jakby, niby:
- Ciosy spadały jak grad.

Dopełnienie to wyraz uzupełniający myśl wyrażoną w zdaniu. Jest to rzeczownik lub inna część mowy występująca w roli rzeczownika. Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych:
- Wiódł ślepego kulawego. (dopełniacz)

Okolicznik wskazuje na okoliczności towarzyszące czynnościom, stanom lub właściwościom, o których jest mowa w zdaniu. Okoliczniki najczęściej są przysłówkami, rzeczownikami z przyimkiem oraz bezokolicznikami.

Wypowiedzenie wyrażające myśli i uczucia nazywamy zdaniem lub równoważnikiem zdania.
Każde wypowiedzenie ma na celu:
- Powiadomienie o czymś – zdanie oznajmujące: Jutro jadę w góry.
- Pytanie o coś – zdanie pytające: Co czytasz?
- Skłanianie do czegoś – zdanie rozkazujące: Strzeż się pociągu!

Równoważniki zdania to wypowiedzenia nieposiadające orzeczenia, a sens wypowiedzi wynika z kontekstu: Basta!, Dosyć!, Ojcze!, Moja kochana!, Kto tam?, Dzień dobry.

Zdanie

Głównymi częściami zdania są: podmiot i orzeczenie. Zdanie może być pojedyncze lub złożone – ile orzeczeń, tyle zdań.

- Zdanie pojedyncze nierozwinięte ma tylko podmiot i orzeczenie.
- Zdanie pojedyncze rozwinięte oprócz podmiotu i orzeczenia zawiera drugorzędne człony zdania: dopełnienie, okolicznik i przydawkę.

Drugorzędne człony zdania, razem z podmiotem i orzeczeniem, tworzą grupę podmiotu i grupę orzeczenia. Są to:
- Przydawki – przymiotna, rzeczowna, dopełniaczowa, przyimkowa.
- Dopełnienia – bliższe i dalsze.
- Okoliczniki – miejsca, czasu, przyczyny, warunku, celu, sposobu, przyzwolenia, stopnia i miary.

Wyrazy w zdaniu tworzą związki:
a) Współrzędności – „ładne i młode” (jednorodne człony zdania)
b) Podrzędności – „młode studentki”
- studentki – wyraz nadrzędny
- młode – wyraz podrzędny
c) Nadrzędności – „zdawały egzamin”
- zdawały – wyraz nadrzędny
- egzamin – wyraz podrzędny

Zdania złożone współrzędnie
Zdania te nie zależą jedno od drugiego, a ich treści łączą się w przestrzeni i czasie. Zewnętrznie są połączone bezspójnikowo lub przy pomocy spójników.

- Zdania złożone współrzędnie łączne
Bezspójnikowe:
- Rozległ się huk i ryk, huragan grzmiał jak sto armat.
- Słońce już gasło, wieczór był ciepły i cichy.

Spójnikowe (i, oraz, tudzież, a, ani, to-to, czy-czy, czyli, lecz):
- Drzewa szumią koło domu i szemrze ulewa.

- Zdania złożone współrzędnie rozłączne
Łączą się spójnikowo (albo, lub, przecie, wszakże, natomiast, tymczasem).
- Albo powiesz mi wszystko, albo ja powiem ojcu, jakie to są interesa.
- Gdy ktoś się zaczyta, zawsze albo czegoś się nauczy, albo zaśnie – w każdym razie wygrywa.

- Zdania złożone współrzędnie przeciwstawne
Łączą się spójnikowo (a, lecz, aczkolwiek, zaś, natomiast, tymczasem, za to, ale, mimo, jednak, choć, atoli, lubo, wszak).

- Zdanie złożone współrzędnie wynikowe
Połączone są spójnikowo (wszak, przecież, toteż, więc, tedy, przeto, a, za to).
- Jutro możesz umrzeć, wszak idziesz na wojnę.
- Niby album przegląda, wszakże o czymś innym myśli.

Zdania złożone podrzędnie
To takie zdanie, w którym jedno ze zdań składowych określa drugie, jest więc wobec niego podrzędne, np.
- Czytałem książkę (jaką?), którą wypożyczyłem z biblioteki.
- Ucieszyłem się (z czego?), że za niesiąc są wakacje.

W zdaniu podrzędnie złożonym wyróżniamy zdanie nadrzędne i podrzędne, np.
- Dowiedziałem się, że za tydzień pojedziemy na wycieczkę.
(zd. nadrzędne) (zd. podrzędne)
- Kto jest syty, ten głodnego nie zrozumie.
(zd. podrzędne) (zd. nadrzędne)

Zdanie podrzędne podmiotowe
W funkcji podmiotu występuje w zdaniu podrzędnie złożonym zdanie podrzędne, które nazywamy zdaniem podmiotowym.
- Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada.

Zdanie podrzędne orzecznikowe
Zdanie podrzędne, które pełni funkcję orzecznika, nazywamy zdaniem orzecznikowym. Łączy się ono ze zdaniem nadrzędnym za pomocą zaimków: kto, co (w narzędniku), zaimków względnych: jaki, jaka, jakie lub spójników podrzędnych: że, aby, ażeby, żeby.
- Był on dla mnie tym, czym starszy brat dla rodzeństwa.

Zdanie podrzędne dopełnieniowe
W funkcji dopełnienia może wystąpić zdanie podrzędne, które nazywamy zdaniem dopełnieniowym, np.
- Powiedziała mi tylko, (co?) żebym więcej tak nie robił.

Zdanie podrzędne przydawkowe
W funkcji określenia rzeczownika może wystąpić zdanie podrzędne, które nazywamy zdaniem przydawkowym. Zaczyna się od spójników: że, iż, żeby, ażeby, aby, by.
- Zły to ptak, co własne gniazdo kala.

Zdanie podrzędne okolicznikowe
Zdania podrzędne okolicznikowe pełnią taką samą funkcję jak okoliczniki w zdaniu pojedynczym. Ze względu na znaczenie wyróżniamy wśród zdań okolicznikowych: zdania okolicznikowe miejsca, czasu, sposobu, stopnia, celu, przyczyny, warunku i przyzwolenia.

Zdania okolicznikowe miejsca
- Dokąd ty pójdziesz, tam i ja pójdę.

Rodzaje zdań złożonych współrzędnie
Są równorzędne, nie zależą jedno od drugiego, tylko się określają. Ich treść jest w stosunku do siebie.

Zdania łączą się za pomocą przecinka, myślnika, dwukropka lub spójnika.

Zdania współrzędne wynikowe
(spójniki: więc, toteż, dlatego, zatem, dlatego też, tedy)

Przykłady:
- Janek pociągnął za spust (1) – karabin zaciął się (2).
- Nil przybiera (1): będzie dużo chleba (2).
- Chmurzy się (1), toteż nasz gazda zapowiada deszcz (2).
- Znasz ludzi (1), dlatego zrozumiesz ich postępki (2).
- Nie pracował (1), zatem nie może liczyć na emeryturę (2).
- Hanka odeszła (1), więc nic już nie zagraża opinii rodziny (2).
- Sam jesteś sobie winien (1), dlatego też nie miej pretensji (2).