Pozytywizm - główne idee i założenia

"Zejść na ziemię". Kampania propagandowo-programowa pozytywistów.

POZYTYWIZM W POLSCE:

1863–1864 – umowna data początku pozytywizmu w Polsce. Nową epokę rozpoczyna klęska powstania styczniowego.

1891 – wydanie pierwszego tomu poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Eliza Orzeszkowa i Maria Konopnicka to twórcy związani z kampanią propagandową pozytywizmu. Dostrzegali oni fatalną sytuację polityczną i społeczną. Stąd postulaty, które wysunęli, były radykalnie odmienne od romantycznych idei.

GŁÓWNE IDEE POZYTYWIZMU:

PRACA ORGANICZNA – idea, która zakłada, że społeczeństwo to żywy organizm; zatem jeżeli jeden z członków tego organizmu jest chory, źle funkcjonuje całość. Ta idea odwoływała się do współpracy wszystkich warstw społecznych w imię dobra ogółu.

PRACA U PODSTAW – praca dla ludu, idea pracy z najbiedniejszą częścią społeczeństwa. Zakładała m.in. walkę z analfabetyzmem, brakiem świadomości patriotycznej, brakiem higieny oraz lukami w edukacji.

UTYLITARYZM – użyteczność społeczna. Idea ta zakłada, że wszystkie wytwory i dzieła człowieka powinny służyć społeczeństwu, powinny być praktyczne.

DETERMINIZM – zakłada, że człowiek jest uzależniony od czynników zewnętrznych, to znaczy, że na życie człowieka wpływ mają inni ludzie, środowisko, sytuacja polityczna i społeczna.

EWOLUCJONIZM – idea Karola Darwina, która zakłada, że wszystkie formy bytu podlegają prawu ewolucji, czyli nieustannej przemiany i rozwoju. Zakłada systematyczne doskonalenie się.

SCJENTYZM – zaufanie do nauki, do wiedzy rzetelnej, przede wszystkim do nauk przyrodniczych. Człowiek jest nieodłączną częścią przyrody.

ASYMILACJA ŻYDÓW – postulat przystosowania Żydów do kultury polskiej przy zachowaniu odrębności wyznaniowej.

EMANCYPACJA KOBIET – walka o prawa kobiet.

REALIZM – kierunek, który w latach 30. XIX wieku zyskał popularność we Francji. Realiści zakładali, że literatura oraz sztuka powinny być odbiciem rzeczywistości. Wykorzystywali starożytną estetykę mimetyczną. Realizm najpełniej przejawiał się w formach prozatorskich. Powieści realistyczne prezentowały panoramę społeczną (podział klasowy) oraz typowego bohatera. Świat przedstawiony przypominał realia tamtych czasów; autorzy dbali o prawdopodobieństwo, zachowując autentyczność np. nazw ulic czy krain geograficznych. Prezentowane wydarzenia związane są z autentycznymi faktami historycznymi, stąd mnogość dat, a nawet opisy scen batalistycznych lub postaci historycznych. Bohater ocenia rzeczywistość z punktu widzenia moralności przeciętnego czytelnika. Pisarz stosuje indywidualizację językową w celu wrażenia autentyczności.

NATURALIZM – zakładał, że człowiek jest częścią przyrody i podlega tym samym co ona prawom. Głównym hasłem była walka o byt. Człowiek kieruje się tymi samymi instynktami co zwierzęta. Powieść naturalistyczna prezentuje środowisko robotnicze przeżarte nędzą i chorobami. Naturaliści wnikliwie badają fragment rzeczywistości i dochodzą do pesymistycznych wniosków. Człowiek kieruje się w życiu instynktami, walczy o byt często nie zważając na innych – jest to tzw. człowiek fizjologiczny. Rzeczywistość chora, kaleka, zniekształcona biedą to często obraz powieści naturalistycznej. Naturaliści prezentują świat subiektywnie, wybierając jego ciemniejsze strony.

Pozytywistyczny program najłatwiej można było wyrazić w formach prozatorskich lub na łamach czasopism, dlatego poezja została zepchnięta na dalszy plan jako mało pożyteczna.