Przydatność 40%

Polscy uczeni i odkrywcy – ich wkład w rozwój nauki światowej.

Autor:

Pierwszymi Polakami, których dzieła zyskały znaczenie w całej średniowiecznej Europie byli np.: dominikanin Marcin Polak (ok. 1205-1278r.)
– historyk, prawnik i teolog lub też Witelo ze Śląska (ok. 1230-1314r.) – słynny matematyk, fizyk (optyka), przyrodnik i filozof. Jako prekursora polskiej geografii możemy określić franciszkanina z Wrocławia – Benedykta Polaka (XIII/XIV). Uczestniczył on w misji papieskiej do Azji Środkowej, do władcy Mongołów, wnuka Czyngis – chana. Podróż ta trwała 2 lata i spostrzeżenia Benedykta uzupełniły w poważnym stopniu słynne dzieło Giovanniego da Pian del Carpine „Historia Mongolorum”. Wybitnym przedstawicielem średniowiecznych nauk ścisłych był również Franko z Polski (Franco de Polonia), prawdopodobnie pochodzenia śląskiego. Był autorem traktatu o instrumencie astronomicznym zwanym torquetum. Traktat powstał w Paryżu w 1284r. i zawierał najstarszy opis przyrządu. Ciekawe, że akurat pierwszy, autentyczny egzemplarz torquetum znaleziony został w Krakowie i związany jest z polską nauką: posługiwał się nim bowiem w XVw. sławny astronom, Marcin Bylica z Olkusza.
W XV w. wielką sławę zyskali sobie uczniowie i profesorowie krakowskiej szkoły matematyczno – astronomicznej. Marcin Król z Żurawicy, astronom, astrolog, matematyk, lekarz i organizator nauk. Do jego wybitnych uczniów należeli: Andrzej Grzymała z Poznania (lekarz, astronom, miłośnik książek); Piotr Gaszowiec z Łoźmierzy ( prekursor wiedzy meteorologicznej, przeprowadzał samodzielne obserwacje astronomiczne, był też lekarzem Kazimierza Jagiellończyka); Marcin Bylica z Olkusza, lekarz, nadworny astrolog króla Węgier, profesor uniwersytetów w Bolonii i Bratysławie.
Oczywiście jednym z największych naukowców polskich tamtych czasów był Mikołaj Kopernik. Urodził się 19 lutego 1473r. w Toruniu w rodzinie kupieckiej. Wszechstronnie wykształcony, uczył się początkowo w szkole katedralnej, później w Krakowie i na uniwersytetach zagranicznych. Około 1512r. Kopernik zamieszkał we Fromborku i został kanonikiem kapituły warmińskiej. Mikołaj Kopernik był człowiekiem wszechstronnym – prowadząc badania astronomiczne potrafił równocześnie działać nienaukowo – jako administrator (odbudowując diecezję), polityk czy też dowódca wojskowy (w 1520/21r. bronił zamku w Olsztynie przed agresją Zakonu Krzyżackiego). Mikołaj Kopernik dał się poznać także jako znawca ekonomii: napisał traktat o biciu monety (1517r.) – „Monetae cudendae ratio” – zawierający wiele twórczych spostrzeżeń będących znacznym wkładem w rozwój światowej myśli ekonomicznej.
W 1542r. ukazała się, jako odrębna publikacja, część I księgi głównego dzieła Kopernika, poświęcona trygonometrii. Choć było to opracowanie pomocnicze, mające służyć lepszemu wyjaśnieniu dociekań astronomicznych, stanowiło oryginalny i wręcz doskonały wykład trygonometrii sferycznej i płaskiej, zawierający m. in. nowe rozwiązania dwóch własnych problemów z tego zakresu. Było najwybitniejszą pozycją polskiej twórczości matematycznej XVI w.
Wreszcie, w 1543r. w Norymberdze ukazało się drukiem „De revolutionibus orbium coelestium” (O obrotach ciał niebieskich) – wybitny, logicznie spójny i matematycznie udowodniony wykład teorii, która „wstrzymała Słońce a ruszyła Ziemię”, stając się jednym z największych przełomów w historii nauki i historii myśli ludzkiej.
Dzieła myśli społecznej i nauk humanistycznych przedstawiali przede wszystkim pisarze. Najwybitniejszym z nich był w średniowieczu Andrzej Frycz Modrzewski – pisarz, uczony, moralista i działacz państwowy. Urodzony w ubogiej rodzinie szlacheckiej, studiował na Uniwersytecie Krakowskim (filozofię i teologię) oraz w Witenberdze. Najwybitniejsze dzieło A. F. Modrzewskiego to „Commentatorium de Republica emendanda libri quinque”, znane w kraju pod polskim tytułem: „O poprawie Rzeczypospolitej”, ukazało się drukiem w Krakowie w 1551r. Było nową, trwałą i bardzo ważną kartą europejskiej myśli społecznej i prawniczej. Inni pisarze polityczno – historyczni to np. Krzysztof Warszewicki (1543 – 1603r.), Jan Solikowski (1539 – 1606r.), Świętosław Orzelski (1549 – 1598r.), Maciej Stryjkowski (1547 – 1582r.) i in.
Ludzie nauk ścisłych baroku to m.in. Maciej Głoskowski z Leszna – kartograf, geodeta, teoretyk strategii wojskowej, sformułował 21 problemów z zakresu matematyki stosowanej; Jan Brożek (1585 – 1652r.) – doktor filozofii, teologii i medycyny, pierwszy historyk nauki polskiej; Jan Toński (zm. 1664r.) – astronom, lekarz i profesor matematyki w Krakowie oraz niezwykle wybitny matematyk Józef Naronowicz – Naroński (1610 – 1678), który jako pierwszy zaczął pisać prace matematyczne w języku narodowym i przedstawił w swych rękopisach całą ówczesną wiedzę matematyczną.
W naukach technicznych pierwszy i jedyny do XIXw. był podręcznik „Architekt polski” Stanisława Solskiego (1622 – 1701) opisujący budowę i działanie maszyn budowlanych i urządzeń hydromechanicznych.
W dziedzinie astronomii polskiej wyróżnił się Jan Heweliusz (1611 – 1687), godny następca Kopernika. Przez długi czas jego prywatne obserwatorium było najlepszą samowystarczalną instytucją naukową. Heweliusz dokonał wielu odkryć: opracował topografię Księżyca (Selenographia); „Cometographia” – opis znanych komet (6 odkrytych przez Heweliusza); „Machina coelestis” – historia astronomii, opis instrumentów i wyniki obserwacji nieba. Heweliuszowi ofiarowano członkostwo najwybitniejszych klubów i akademii europejskich, którym jednakże odmówił pragnąc zostać w rodzinnym Gdańsku. Inny polski astronom a także matematyk i podróżnik to Jan Mikołaj Smogulecki. W wieku 16 lat przedstawił rozprawę na temat Słońca a po studiach teologicznych w Rzymie wyjechał jako jezuicki misjonarz do Chin. Przekazał Chińczykom podstawowe zdobycze ówczesnych europejskich nauk ścisłych nieznanych Chińskim uczonym.
W renesansie w dziedzinie matematyki i astronomii najwybitniejszą postacią okazał się Jan Śniadecki, uczony pisarz i pedagog, organizator szkolnictwa wyższego, rektor Akademii Wileńskiej. Przypomniał Kopernika pisząc jego biografię, pisał podręczniki (nierzadko najlepsze w Europie), zakładał laboratoria, był typowym przykładem uczonego – patrioty.
Wiek XVII i XIX to wieki wielu najważniejszych odkryć naukowych i geograficznych. Jednak dla Polski to przede wszystkim czasy niewoli i zaborów. Wielu z zesłańców i uciekinierów zostało jednocześnie odkrywcami i pionierami na nowych ziemiach. We Francji działała nasza fizyczka i chemiczka, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla, Maria Skłodowska – Curie (1867-1934). Poświeciła się badaniom nad zjawiskiem nazwanym przez nią promieniotwórczością, wraz z mężem odkryła polon i rad, który stał się podstawą bardzo wielu innych odkryć. Jako pierwsza kobieta w historii (po tragicznej śmierci męża) objęła katedrę Sorbony. A. Einstein powiedział o niej – „Pani Curie jest jedynym nie zepsutym przez sławę człowiekiem”. Na przełomie XIX i XX wieku działał M. Smoluchowski, prof. fizyki teoretycznej, którego prace przyczyniły się do ostatecznego zwycięstwa teorii atomistycznej i poważnie wpłynęły na rozwój XX – wiecznej fizyki. I. Łukasiewicz (1822-1882), wyodrębnił jako pierwszy naftę właściwą z ropy naftowej, jednak przeważnie podaje się za jej odkrywców innych uczonych.
Wiek XIX wydał największą w dziejach polskich liczbę podróżników – odkrywców. W istotny sposób powiększyli oni wiedzę Europy o nieznanych lądach i ludach.
Sygurd Wiśniowski (1841-1892r), zwiedził Bałkany, przebywał dłuższy czas
w Australii, gdzie między innymi pracował w kopalni złota. Przewędrował wsch. część kontynentu australijskiego, Nową Zelandię, część wysp Oceanii i Antyle. Podczas następnych dwóch podróży przebywał w St. Zjed. Am. Płn. Pod koniec życia powrócił do Polski; napisał i wydał w 1873 r. książkę pt. „Dziesięć lat w Australii”. Seweryn Korzeliński (1804-1876). Był oficerem w powstaniu listopadowym i brał udział w węgierskim powstaniu pod komendą gen. Dembińskiego; otrzymał rangę majora. Potem tułał się po Francji i Anglii, skąd z grupą emigrantów polskich wybrał się do Australii. Pracował w kopalni złota, wrócił do kraju po 4 latach. Od 1860r. był dyr. Szkoły Rolniczej w Czernichowie pod Krakowem. W 1858r. wydał „Opis podróży do Australii i pobytu tamże od r. 1852 do 1856”. Paweł Edmund Strzelecki, polski podróżnik, odkrywca i badacz ur. się w Głuszynie pod Poznaniem 20.VII.1797r. W czasie dwunastoletniej wędrówki poznał większość kontynentów świata. Badał Amerykę Płn. i Płd., wiele wysp Pacyfiku, Nową Zelandię skąd przybył do Tasmanii i Australii. W drodze powrotnej do Europy zwiedził Japonię, Chiny i Płw. Malajski, Filipiny, Indonezję i Egipt. W samej Australii i Tasmanii przebył pieszo ponad 14 tys. km. Wszystkie podróże odbywał na własny koszt. Strzelecki przebywał w Australii w latach 1839 – 1844. Przedmiotem jego szczególnych badań była Nowa Południowa Walia. Jako geolog Strzelecki stwierdził istnienie tam wielu ważnych dla rozwoju kraju minerałów, odkrył złoża złota i srebra. Na prośbę ówczesnego gubernatora Australii, Gippsa, Strzelecki zachował w tajemnicy wiadomość o znalezieniu złota. On pierwszy wskazał najżyźniejszą na kontynencie krainę i nazwał ją na cześć gubernatora Gippslandem. Podczas badań kontynentu dokonał wielu różnych pomiarów; po powrocie do Europy wyniki swych podróży i badań opisał w dziele o Australii i Tasmanii „Physical Description of New South Wales and Van Diemen`s Land” – wydane w Londynie w 1845r. Strzelecki zmarł w Londynie 6.X.1873r. Do dzisiaj istnieją w Australii nazwy polskie nadane przez Strzeleckiego: Góra Kościuszki oraz miasto i dystrykt Czarnogóra, przekręcone przez Anglików na „Tarngulla. Na mapie Australii możemy znaleźć nazwy związane z imieniem Strzeleckiego, a nadane przez innych podróżników i geografów dla uczczenia dzielnego Polaka, np. pasmo górskie Strzeleckiego, miasteczko „Strzelecki” (na wsch. od Melbourne), jezioro Strzeleckiego w Australii oraz góry Strzeleckiego i szczyt Strzeleckiego w Tasmanii.
W 1939r. Polacy osiadli w Australii utworzyli komitet do przygotowania uroczystych obchodów z okazji setnej rocznicy odkrycia Góry Kościuszki w Alpach Australijskich przez Polaka Pawła Strzeleckiego. Do komitetu tego przystąpił również rząd Nowej Południowej Walii oraz szereg osobistości australijskich.
17.II.1940r. podczas uroczystości centralnej na Górze Kościuszki, w obecności przedstawicieli rzędu Nowej Południowej Walii nastąpiło odsłonięcie tablicy pamiątkowej ufundowanej ze składek młodzieży szkolnej. Tablica wykonana z brązu została umieszczona na granitowym cokole. Napis na tablicy w języku angielskim w przekładzie polskim:
Z doliny rzeki Murray
polski badacz
Paweł Edmund Strzelecki
wspiął się na te Alpy Australijskie 15 lutego 1840.
„Szczyt skalisty i nagi, przewyższający kilka innych – wspominał Strzelecki – wywarł na mnie tak wielkie wrażenie przez podobieństwo do kopca wzniesionego w Krakowie nad grobem patrioty Kościuszki, że choć w obcym kraju, na obcej ziemi, lecz wśród wolnego ludu, który cenił wolność i jej atrybuty, nie mogłem powstrzymać się od nadanie górze nazwy Góra Kościuszki.”
Dr Emil Dunikowski, profesor lwowskiego uniwersytetu, przy końcu XIX w. przedsiębrał naukowe podróże do St. Zjednoczonych i Meksyku. Przewędrował St. Zj. ze wschodu na zachód, przebywał na stepach, w Górach Skalistych, Nowym Meksyku i w Arizonie. Razem z Polakiem Witoldem Szyszłło zapuścił się daleko na trzęsawiska Florydy zamieszkane przez Indian Seminolów. Dunikowski przemierzył Meksyk wszerz i wzdłuż, czyniąc wszędzie ciekawe spostrzeżenia. Później napisał szereg ciekawych książek, między innymi: „Meksyk i szkice z podróży po Ameryce” i „Od Atlantyku poza Góry Skaliste”. Bronisław Grąbczewski (1854 – 1926) polski badacz Azji. Z wykształcenia geolog. W wojsku rosyjskim dosłużył się rangi generała. Brał udział w ekspedycji wojskowej do Turkiestanu, po czym przez 7 lat badał kraje Azji Środkowej. Do Polski powrócił w 1920r. W czasie wypraw zebrał 36000 różnych okazów etnograficznych i przyrodniczych. Grąbczewski opisał swe podróże w trzytomowym dziele pt. „Podróż do Azji Środkowej” wyd. w Polsce w latach 1924 – 1926.
Karol Bohdanowicz (1864 – 1947) polski geolog i podróżnik. Brał udział w wyprawie geologicznej na Ural, w Kraju Zakaspijskim i na pograniczu Persji; badał tereny Syberii, przez które później przechodziła kolej transsyberyjska i w Czeremchowie odkrył bogate złoże węgla kamiennego. Prowadził badania nad dolnym Amurem, nad Morzem Ochockim i na Kamczatce oraz na Półwyspie Czukockim i na Alasce. Był profesorem w Instytucie Geologii w Petersburgu, a po powrocie do Polski w 1919r. objął katedrę w Akademii Górniczej w Krakowie. Razem z Rosjaninem Obruczewem opracował pierwszą mapę geologiczną Syberii.
Czekanowski Jan (1882 – 1965) polski antropolog i etnograf, profesor uniwersytetu we Lwowie, Lublinie i Poznaniu, prowadził badania antropologiczne w środkowej Afryce. W latach 1907 – 1909 wziął udział w niemieckiej wyprawie, ale większość badań prowadził samodzielnie. Pracował na terenie Ugandy, Ruandy (dziś: Rwanda) i południowego Sudanu. Przebył w czasie tej wyprawy około 7000 km.
Józef Feliks Łozowski (1759 – 1812) generał brygady, w Egipcie pełnił funkcję naczelnego inżyniera wojskowego i kartografa. Wyróżniał się w pracach pozawojskowych podejmowanych przez ekspedycję napoleońską. Józef Sułkowski (1773 – 1798) uczestnik wojny polsko – rosyjskiej w 1792r. i powstania kościuszkowskiego, oficer armii francuskiej, uczestnik kampanii włoskiej i egipskiej; znawca spraw, obyczajów i stosunków Wschodu. Znał język arabski i miał przygotować słownik arabsko – francuski. Był członkiem Sekcji Ekonomii Politycznej Instytutu Egipskiego, uczestniczył w wyprawach archeologicznych. Napisał pracę „Notes sur l`expedition d`Egypte”, w której obok treści wojskowych umieścił geograficzny zarys Dolnego Egiptu, charakterystykę kraju i mieszkańców.
Bieńkowski Piotr (1865-1925) archeolog, profesor U. Jagiellońskiego, inicjator i kierownik pierwszej w Polsce Katedry Archeologii Klasycznej. W latach 1910-1913 brał udział w pracach wykopaliskowych austriackiej ekipy archeologicznej. W późniejszych wyjazdach do Egiptu towarzyszyli mu inni Polacy: Karol Hadaczek (1873-1914), profesor Uniwersytetu Lwowskiego oraz Tadeusz Wałek.
Tadeusz Smoleński (1884 – 1909) jeden z pierwszych polskich egiptologów. Wyjechał do Egiptu w 1904r., przyjęty życzliwie przez dyrektora Service des Antiquits, Gastona Maspero, odbył u niego studia i wkrótce osiągnął wybitne rezultaty. Kierował pracami wykopaliskowymi w Górnym Egipcie. Jako pierwszy z Polaków przetłumaczył na język ojczysty baśnie, wydane pod tytułem „Na dworze Cheopsa”. W 1909r. był Sekretarzem Komitetu organizacyjnego II Międzynarodowego Kongresu Archeologów Klasycznych w Kairze. W tym samym roku zmarł na suchoty w Krakowie. W testamencie pisał: „Niech nikt nie zapomina o niedoli kraju; niech, strzegąc się występku znieprawienia, spełnia wytrwale obowiązki sumienia w sprawie publicznej nauką i cnotą”. Piękne wspomnienia o nim, w formie nekrologu, napisał Gaston Maspero.
Ignacy Domeyko (1802 – 1889) inżynier górnik, mineralog i geolog, wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego, filomata, przyjaciel Adama Mickiewicza, który w trzeciej części dramatu „Dziady” umieścił Domeykę pod postacią Żegoty. Jako uczestnik powstania listopadowego na Litwie Domeyko musiał emigrować z kraju. W Paryżu ukończył Ecole des Mines jako inżynier górnik. W 1838r. wyjechał do Chile, gdzie zasłużył się dla rozwoju nauki i szkolnictwa wyższego. Badania i opisy nowych minerałów przyniosły mu światową sławę. Do końca życia utrzymywał więź ze swoją ojczyzną, którą odwiedził w 1884r.
Imieniem Domeyki nazwano w Chile: minerał – domeykit, małża – Nautilus Domeykus, amonit chilijski – Amonites Domeykanus, pasmo gór w Andach – Cordillera de Domeyko, miasteczko, ulicę w Santiago – Calle de Dmeyko.
Jelski Konstanty (1837 – 1896) badał Peru i Gujanę, gdzie przebywał jako aptekarz w szpitalu marynarki francuskiej. W 1868r. zaangażował się do kolekcjonowania fauny południowoamerykańskiej. W latach 1875 – 79 był kustoszem Muzeum Raimondiego w Limie, a w 1880 został kustoszem Muzeum Akademii Umiejętności w Krakowie.
Jan Sztolcman (1854 – 1928) w latach 1875 – 1881 zbadał faunę i wybrzeże Peru oraz dotarł w okolice źródeł Amazonki a w 1882r. wyruszył razem z Siemiradzkim do Ekwadoru. Odbył też wyprawy do Egiptu i Sudanu. Bogate zbiory Jelskiego i Sztolcmana miały wielkie znaczenie naukowe. Stanowiły cenny materiał badawczy dla zoologów krajowych i zagranicznych. W zbiorach tych było 60 gatunków ptaków zupełnie nie znanych.
Jan Kalinowski przez 13 lat gromadził cenne zbiory w Brazylii i w Peru (m. in. zebrał 495 gatunków ptaków dla muzeum warszawskiego). Zmarł w Brazylii podczas II wojny światowej.
T. Chrostowski, ornitolog – odbył trzy samodzielne wyprawy do Brazylii (1910, 1913 i 1921r.) W trzeciej towarzyszyli mu T. Jaczewski i S. Borecki.
Później wyprawy naukowe odbywali: w 1923 S. Tenenbaum do Parany po zbiory zoologiczne; 1926 – 1928 Michalina Isaakowa, żona polskiego entomologa, która zebrała okazy 15 tys. egzotycznych owadów; 1933-34 wyprawa W. Roszkowskiego i J. Nasta na statku „Dar Pomorza” gromadząca zbiory fauny morskiej, słodkowodnej i lądowej.
Nie można zapomnieć o pisarzu i podróżniku Arkadym Fiedlerze, który od 1927r. zwiedził wiele krajów Ameryki Południowej i Północnej oraz Afryki. W Ameryce Południowej również gromadził zbiory ornitologiczne dla muzeów europejskich, polował na zwierzęta a także oswajał je i obserwował. Napisał i wydał wiele reportażowych powieści podróżniczych.

Na wszystkich kontynentach i we wszystkich dziedzinach nauki można znaleźć ślady dzielnych polskich naukowców i odkrywców, którzy nie ustępując innym narodom, a często w o wiele trudniejszych warunkach dawali wkład w rozwój nauki światowej.


Bibliografia:
1. W. Słabczyński „Polscy podróżnicy i odkrywcy”; PWN, Warszawa 1973
2. M. Iłowiecki „Dzieje nauki polskiej”; Wyd. Interpress, Warszawa 1981

Przydatna praca?
Przydatna praca? tak nie 217
głosów
Poleć znajomym

Serwis Sciaga.pl nie odpowiada za treści umieszczanych tekstów, grafik oraz komentarzy pochodzących od użytkowników serwisu.

Zgłoś naruszenie
JAK DOBRZE ZNASZ JĘZYK ANGIELSKI? x ads

Otrzymałaś kupon na darmowe lekcje angielskiego.

3 MIESIĄCE NAUKI MOŻESZ MIEĆ GRATIS.
Odbierz kupon rabatowy