Przydatność 50%

Filozofia antyczna

Autor:

Nauki Pitagorejczyków- pierwszymi zasadami są: bezkres (to co nieograniczone) i granica (to co ograniczające), z których wywodzili przeciwieństwa, z nich przechodzili do liczb, a z liczb do rzeczy. uważali, że świat jest uporządkowany, czyli jest kosmosem, i można go przedstawić za pomocą liczb.
Wierzyli w metempsychozę -dusza musi wcielać się na nowo w następujące po sobie ciała, aby odpokutować popełnione winy.
Dusza jest nieśmiertelna, z natury boska i wieczna w przeciwieństwie do ciała śmiertelnego i zniszczalnego.
Celem życia jest życie dla duszy w celu jej oczyszczenia.
Sposobem oczyszczenia jest nauka.
Oczyszczenia rozpoczyna się od praktyk oczyszczających ciało poprzez ascezę i zasady abstynencji, które mają ciało uczynić uległe duszy.
Praktyki oczyszczające duszy koncentrowały się na muzyce, na podstawie której nauczano teorii liczb i całego arytmetyczno-geometrycznego systemu.
Jako pierwsi w Grecji prowadzili życie kontemplacyjne.

Wierzenia Pitagorejskie- dotyczyły duszy i metempsychozy, i sprowadzały się do kilku dogmatów: 1) Dusza istnieje oddzielnie od ciała (dusza na podobieństwo ciała).
2) Dusza może łączyć się z dowolnym ciałem. "każda dusza może wejść w każde ciało". wierzenie dość znajdujące swój wyraz w uznawaniu "metamorfoz" ludzi w zwierzęta.
3) Dusza jest trwalsza od ciała. Trwa nawet wtedy, gdy ciało ginie; jest bowiem doskonalsza i potężniejsza od ciała.
4) Ciało jest dla duszy więzieniem. przekonania o doskonałości, potędze i trwałości duszy, którą znikome i łatwo zniszczalne ciało może tylko krępować i więzić.
5) Dusza jest więziona w ciele za popełnione przez nią winy. Ucieleśnienie duszy jest wynikiem jej upadku:
6) Dusza będzie wyzwolona z ciała, gdy się oczyści, a oczyści się, gdy odpokutuje za winy. Pokutą dla duszy jest właśnie wcielanie się; będzie wolna, gdy przejdzie koło wcieleń.
7) Życie cielesne ma zatem cel: służy wyzwoleniu duszy. A i życie pozagrobowe uzyskało w tych sektach religijnych swój sens. Z wiary w ponawiające się wcielenia wynikały przepisy etyczne, jak wegetarianizm lub zakaz składania przysięgi.
8) Nieszczęściu, jakim jest wcielenie, można zapobiegać przez praktyki religijne, czyli misteria. Służyły na to, by przyśpieszyć zwolnienie duszy lub by na jakiś czas zwolnić ją z więzów ciała i dać jej chwilową ulgę. Misteria miały postać nabożeństw, ale pitagorejczycy za równie skuteczne uważali życie ascetyczne (czyli oczyszczanie duszy z pod władzy ciała i jego zmysłów), pobożne i sprawiedliwe - "pitagorejski tryb życia".
Dwoistość bytu
Jończycy przyjmowali materialną zasadę świata i przypuszczali, że ona jedna wystarczy; pitagorejczycy przyjmują zasadę formalną i od razu drugą zasadę: bo forma może istnieć jedynie wespół z czymś, co jest formowane. w przyrodzie istnieją dwa czynniki: kształtujący i kształtowany, ograniczający i ograniczany. Czynnikiem kształtującym i ograniczającym była właśnie dla pitagorejczyków liczba. "Bez liczby byłoby wszystko bezgraniczne, niejasne i niepojęte"; wszystko byłoby bezkresem. Obok bezkresu, który dla Anaksymandra miał sam z siebie wytwarzać przyrodę, pitagorejczycy przyjmowali drugą niezbędną zasadę: granicę, liczbę. Przeszli do dualizmu. Dualizm kazał im dopatrywać się przeciwieństw we wszystkich dziedzinach. Zestawili nawet wykaz 10 najważniejszych przeciwieństw: granica i bezkres, parzyste i nieparzyste, jedność i mnogość, w prawo i w lewo, pierwiastek męski i żeński, spokój i ruch, prosta i krzywa, światło i ciemność, dobro i zło, kwadrat i figura podłużna.

Atomistyczna teoria materii. Atomiści nawiązali do teorii Parmenidesa o niezmienność bytu, ale doszli do innych niż on wyników. Nie uważali za możliwe, by teoria bytu mogła być niezgodna ze zjawiskami. Do eleganckiego postulatu bezsprzeczności dodali drugi zasadniczy dla nauki postulat: zgodności z doświadczeniem. Przez to dopiero, jak mówi Arystoteles umożliwi fizykę; stworzyli podstawę do nauki, pojętej jako teoria wyjaśnia przez zasady, a sprawdzana przez doświadczenie.
Takie stanowisko metodyczne doprowadziło ich do poglądu, że materia składa się z atomów. Te stanowiły w ich systemie odpowiednik żywiołów Empedoklesa i zarodków Anaksagorasa. Są to cząstki niepodzielne, które w myśl uwag eleatów, są niezmienne, ale które poruszając się w przestrzeni wytwarzają niezmienny, coraz to nowy układ świata.
Starożytna teoria atomów miała cztery zasadnicze tezy:
a) Cała teoria składa się jedynie z mnogości atomów, czyli niepodzielnych cząstek. Z nich złożone są wszystkie znajdujące się w przyrodzie ciała.
b) Atomy posiadają wyłącznie ilościowe własności, a nie posiadają jakościowych. Własności odróżniające jedne atomy od drugich są tylko trojakie: kształt, położenie i porządek; Arystoteles ilustrował je przez zestawienie liter(np. A i N; AN i NA). własnością atomów jest ruch, równie odwieczny jak same atomy, nie potrzebował im być nadawany przez jakiś czynnik zewnętrzny. Polega on jedynie na zmianie miejsca w przestrzeni. Stanowi jedyną postać przemiany, jakiej podlegają atomy.
c) Atomy znajdują się i poruszają w próżni. Próżnia istnieje wbrew dawniejszym filozofom, a zwłaszcza eleatom, którzy odrzucali ją jako niebyt. Istnieje, bo jest niezbędna dla wytłumaczenia zjawisk, mianowicie ruchu; tłumaczy ona również wzrastanie i zmniejszanie się przedmiotów, a także różny stopień oporu jaki przedmioty stawiają. Z tych względów istnienie próżni było dla atomistów równie pewne jak istnienie atomów. Nazywając atomy bytem, a próżnie niebytem, Demokryt mógł wypowiadać paradoksalną tezę: „Byt nie bardziej istnieje od niebytu”. Był to punkt ważny w teorii atomistów, uznając bowiem próżnię, pojmowali materię jako nieciągłą.

Atomiści odbiegali od eleatów, dla których przyroda była jednorodna, nieruchoma i ciągła. Dla nich zaś była różnorodna, ruchoma i nieciągła. Ale także różnili się od bliższego im Empodeklesa i Anaksogarasa. Istotna różnica polegała na tym, że dla tych składników przyrody były między sobą jakościowe różne, dla atomistów zaś ilościowo. Dla atomistów bowiem samymi tylko matematycznymi, geometrycznymi własnościami atom różnił się od atomu. Podjęli się oni sprowadzeniu stosunków jakościowych obserwowanych w przyrodzie od ilościowych. Te zalecają się przez to, iż zdają się być prostsze i zrozumialsze; a gdyby nawet nie były prostsze, to w każdym razie są dokładnie obliczane i to stanowi ich niewątpliwą wyższość ze stanowiska teorii naukowej.
Inna ważna różnica dzieląca atomistów od Anaksagorasa tkwiła w tym, że on uważał materię za podzielną w nieskończoność, oni zaś mniemali, że materia ma składniki niepodzielne.
teoria atomistyczna Demokryta niewiele różni się od nowoczesnej teorii noszącej to samo miano. Różnice polegają na tym, że a) Demokryt przyjmował, iż rodzaje atomów są w ilości nieograniczonej, podczas gdy nowoczesna teoria sprowadza je do ilości kilkudziesięciu; b) Demokryt nie znał grupy atomów, tj. drobiny i jego atom spełniał te funkcje, które w nowoczesnej teorii przypadły drobinie; c) Demokryt nie uznając prawa ciążenia musiał mechanicznie pojmować łączenie się atomów; jego atomy były zatem najrealniejszym przedmiotem najpewniejszej wiedzy, podczas gdy późniejsza teoria ma je na ogół tylko za hipotezę.
Subiektywistyczna teoria postrzeżeń. Teorię atomów Demokryt uzupełnił teorią natury negatywnej: atomy posiadają tylko własności matematyczne, nie posiadają natomiast jakości zmysłowych. Demokyt nie posiadał jeszcze wyrazu „ subiektywny”, a chcąc podkreślić, że jakaś własność nie leży w samej naturze rzeczy, nazywał ją „umowną”. Własności zmysłowe były dlań subiektywne, miały jednakże pewną podstawę w układzie atomów: np. białe przedmioty są złożone z gładkich atomów, czarne z szorstkich i nierównych.
Teoria subiektywności jakości zmysłowych była przygotowana przez wcześniejszych filozofów greckich, gdy odróżniali byt od zjawisk i wątpili o pewności postrzeżeń, w szczególności zaś przez młodszych eleatów, którzy stwierdzali względność danych zmysłowych.
Wszakże nikt przed Demokrytem nie powiązał myśli, że postrzeżenia mogłyby być subiektywne. Przeciwnie, wszyscy postrzegać tego, co nie istnieje.
Konsekwencją takiego stanowiska musiał być relatywizm: ludzie postrzegają rzeczywistość w różnorodny sposób, jest względny. Konsekwencję tę wyciągnął istotnie sofista Protagoras. Demokryt zaś, nie chcąc godzić się na nią, szukał innego wyjścia.
Jedynym wyjściem było: nie przyznawać wszystkim spostrzeżeniom obiektywności. Postrzeżenia przestały być obrazem rzeczywistości, zostały tylko stanami umysłu. Był to doniosły moment w rozwoju filozofii: nie tylko już eleaccy dialektycy, ale i empirycznie myślący atomiści przestali pojmować rzeczywistość wedle tego, co o niej mówią zmysły.
U Demokrata teoria subiektywności jakości zmysłowych wystąpiła od razu w skończonej postaci i niewiele odbiega od analogicznej teorii nowożytnej.
Postrzeganie, zdyskwalifikowane dla poznania rzeczywistości, trzeba było zastąpić inną wiedzą poznawczą. Pozostawał rozum. Demokryt odróżniał dwa rodzaje wiedzy „prawdziwą” (dostarcza rozum) i „ciemną” (dostarczają zmysły). Świadectwa zmysłów nie odrzucał całkowicie, ale podkreślał niejasność ich zeznań, subiektywność ich jakości i próg, którego przekroczyć nie mogą. rozum progu nie posiada; gdy czegoś nie możemy widzieć, słyszeć, wąchać, smakować ani dotykać, np. dlatego, że jest zbyt małe, wtedy musimy zdać się na rozum, który „posiada organ czulszy”.
Wytworzył się wtedy w filozofii Demokryta szczególny stan rzeczy: głosił hasło doświadczenia, ale krytykował zeznania zmysłów i odwoływał się do rozumu. Pochodziło to stąd, że doświadczenie zmysłowe miał za instancję pobudzającą do badania i sprawdzającą to badanie, ale nie za kierującą się badaniem. Jego atomy nie były przedmioty doświadczenia, ale tłumaczyły doświadczenie. Łączył tedy empiryzm z racjonalizmem i był prototypem tego połączenia, które w dalszym rozwoju filozofii powracało niejednokrotnie, i to w najświetniejszych ogniwach tego rozwoju.
Program przyczynowej nauk. Atomiści starali się przyczynowo wyjaśnić zjawiska. Przyczyny pojmowali jako materialne i mechaniczne; np. przyczyny zjawisk astronomicznych, ruchu Słońca, Księżyc, planet, dopatrywali się nacisku powietrza wypełniającego wszechświat.
Niemniej spotkał ich jeszcze w starożytności zarzut, że świat ” pozostawili przypadkowi”. Zarzut ten pochodzi od zwolenników finalizmu. Atomiści istotnie usiłowali nie odwoływać się do celów i zjawisk wyjaśniać tylko przyczynami. Wprawdzie pozory przemawiają za tym, że świat jest zbudowany celowo: celowy jest deszcz, który pozwala rosnąć roślinom, i celowe są kształty zwierząt. Ale atomiści umieli te pozory celowości wytłumaczyć przyczynowo: żywe istoty otrzymały kształty, jakich wymagała konieczność ich rozwoju.
Zaprzeczali istnieniu jakieś siły rozumnej, kierującej celowo światem; rozum mieli za doniosłą, ale tylko ludzką władzę, służącą do poznania, a nie za siłę kosmiczną. Poza tym nałożyli na siebie drugie jeszcze ograniczenie: szukali bliższych przyczyn, a nie pytali o pierwszą przyczynę.
Z godną uwagi jednolitością Demokryt traktował zjawiska.
A)brak rozróżnienia między sferą ziemską, a sferami gwiezdnymi, rozróżnienia, zostało tak umocnione, że trzeba było XX wieków, aby się go wyzbyć. Demokryt umiał przezwyciężyć myśl o uprzywilejowaniu stanowiska Ziemi, która to myśl opanowała pierwotne umysły. Przypuszczał, że Ziemia nie jest jedyną planetą, na której istnieje życie; że może tylko niektóre nie posiadają warunków potrzebnych do życia: mianowicie ciał płynnych. Sądził, że światów jest nieskończoność, z nich niektóre są w okresie rozwijania się, a inne w stanie ginięcia.
B)dusze traktował tak samo jak ciała. Zjawiska psychiczne traktował tak jak cielesne: jako układy i ruchy atomów. Dusza składa się z atomów(drobne, regularne i ruchliwe); są to te same atomy, z których składa się ogień. Przez oddychanie odnawiamy atomy duszy. Sen i letarg są częściowymi, a śmierć-zupełnym zaniknięciem atomów duszy. Postrzeganie jest przenikaniem atomów z zewnętrznego świata do organów zmysłowych: dźwięk-to zagęszczone powietrze wdzierające się do ucha; obrazy wzrokowe-to cząstki przedmiotów będące ich podobiznami, które odrywają się od przedmiotów i przedostają się do wnętrza oka. W koncepcji postrzegania przez pośrednictwo „ podobizn”, przewędrowujących od postrzeganego organu, udoskonalili teorię postrzegania przez „wypływy”,którą zapoczątkował Empedokles.
Demokryt osiągnął jednolitą teorię przyrody dzięki temu, że wszystkie zjawiska traktował równomiernie jako materialne. Za to zyskał sobie miano „ojca materializmu”.
filozofia wcześniejsza całą rzeczywistość traktowała jako materialną, a materię jako uduchowioną. Nie umiała wytłumaczyć świata jako tworu czysto materialnego, potrafił to dopiero Demokryt; na tym polega jego miejsce w dziejach materializmu.
Etyka Demokryt wyszedł daleko poza jednostronność wczesnych filozofów Grecji. Zajmował się zagadnieniami przyrody, jak też zagadnieniami wartości, zarówno moralnych, jak i estetycznych. Siedmiu mędrców otwierało ten wczesny okres, a Demokryt go zamykał. Oni dawali przepisy mądrości życiowej, on zaś już wyodrębnił sprawy ściślej moralne: oddzielał czyny moralne od tych, które są spełniane pod przymusem, pod naciskiem innych lub przypodobania sobie innym. „Nie z bojaźni, lecz z obowiązków należy się wystrzegać błędów”. „Postępowanie moralne polega nie tylko na nieczynieniu zła, gdyż sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna”.
Istotę tej etyki stanowiło: że najważniejszym dobrem jest zadowolenie, a środowiskiem pozyskania go –rozum. Zadowolenie to stan harmonii, ciszy, spokoju ducha. Osiąga się go przez umiar. rozum powinien panować nad namiętnościami. Jak w poznaniu, tak i w działaniu Demokryt przeciwstawiał zmysłom rozum. W przeciwieństwie do krótkotrwałych rozkoszy zmysłowych ”rozkosze umysłowe mają w sobie coś nieśmiertelnego”. Etyka Demokryta była tedy eudajmonistyczna i intelektualistyczna. Tak samo jak jego teoria poznania i natury, była dziełem umysłu widzącego rzeczy trzeźwo, jasno i plastycznie.
Rola atomistów polegała przede wszystkim na:1) stworzeniu programu racjonalno-empirycznej i wyłącznie przyczynowej teorii; 2) stworzeniu teorii atomów: teorii prostej, wyjaśniającej ogromną ilość zjawisk, a nad innymi teoriami materii mającej przewagę plastyczności; 3) sformułowaniu teorii subiektywności jakości zmysłowych; wreszcie na 4) zbudowaniu najpełniejszego w całej starożytności systemu filozofii materialistycznej.
MONIZM NATURALISTYCZNY Monizmem nazywamy filozoficzny pogląd według wąskiej definicji uznający naturę wszelkiego bytu za jednorodną: materialną (materializm, monizm materialistyczny), duchową (spirytualizm, monizm spirytualistyczny) lub materialno-duchową (np. panteizm, choć nie tylko). Taki monizm jest przeciwstawnym poglądem do dualizmu i pluralizmu.
W szerszym znaczeniu (tzw. monizm atrybucyjny) monizm pozwala na istnienie wielu substancji, jednak głosi, że ich natura jest taka sama.
Empedokles uczył, że są cztery elementy: ogień, powietrze, woda i ziemia. Mówił o nich, że są korzeniami wszystkich rzeczy. Tym, co je łączy, a tym, co je dzieli, jest Nienawiść . Stąd niektórzy interpretatorzy przyjmują istnienie sześciu pierwotnych elementów u Empedoklesa. Każdy z elementów oznaczył również nazwą mitologiczną. Mówił: Zeus błyszczący, ogień; Hera życiodajna, ziemia; Aidoneus (powietrze) i Nestis (woda), która łzami zasila źródła śmiertelnych. Ich ciągła przemiana nigdy nie ustaje, ponieważ taki jest wieczny porządek rzeczy. Miłość jest również uznawana za naturalną zdolność członków ludzkich. To dzięki niej ludzie myślą harmonijnie. To dzięki niej rodzi się życie. Nazywają ją rozkoszą i Afrodytą. Tylko elementy naprawdę istnieją. Przenikając się przyjmują kształty różnych rzeczy. Te wszystkie zmiany powoduje ruch będący odmianą mieszania.
Empedokles doszedł do wniosku, że należy odrzucić wyobrażenie o istnieniu jednej tylko, pierwotnej materii. Niemożliwe jest więc by w przyrodzie występował tylko jeden „pierwiastek”.
Wszystkie zmiany zachodzące w przyrodzie powodowane są łączeniem się i rozdzielaniem tych czterech substancji, wszystko bowiem składa się z ziemi, powietrza, ognia i wody ale wymieszanych w różnych proporcjach. Kiedy ginie kwiat albo zwierzę, cztery składniki znów się rozłączają. Nie jest prawdą, że „wszystko” się zmienia. W zasadzie nie zmienia się w nic. Jedyne co się dzieje to, że cztery różne składniki łączą się ze sobą i rozdzielają, by później znów się połączyć.
Empedokles wcale nie przypadkowo wskazał na ziemię, powietrze, wodę i ogień jako korzenie przyrody. Inni, żyjący przed nim filozofowie próbowali udowodnić, że woda, powietrze lub ogień są pierwotną materią. Tales i Anaksymenes wskazali na to, że woda i powietrze są ważnymi elementami w przyrodzie. Grecy uważali także, że wielkie znaczenie ma również ogień. Widzieli przecież, jaką rolę odgrywa w przyrodzie słońce, znali oczywiście ciepło ludzkiego ciała.
Gdy Empedokles stwierdził już, że wszelkie zmiany w przyrodzie zachodzą ponieważ cztery korzenie łącza się i rozdzielają, do wyjaśnienia nadal pozostawał pewien problem. Co jest przyczyną łączenia się składników tak, że powstaje nowe życie? I co sprawia, że nowa „mieszanka” np. kwiat, ulega ponownemu rozdzieleniu?
Doszedł do wniosku, że w przyrodzie muszą działać dwie zupełnie różne siły. przyczyny łączenie się i rozdzielania elementów Empedokles wprowadza miłość i nienawiść ( przyjaźń i niezgodę), które pojmuje jako siły kosmiczne, a równocześnie (tak samo jak i elementy) jako bóstwa.
Miłość łączy rzeczy niezgoda rozdziela.
mamy tu do czynienia z rzeczywistością o charakterze przyrodniczym. Nienawiść, która dzieli i miłość, która łączy, są współwieczne tak jak elementy. Ale właśnie dlatego, że są w równej mierze wieczne i jednakowo potężne, skutki działania miłości i nienawiści nawzajem by się znosiły, a wtedy nie można by było wytłumaczyć procesów powstawania i ginięcia rzeczy. Gdyby miłość i nienawiść nie mogły w jakiś sposób na przemian siebie zwyciężać, wówczas wszystko trwałoby w identycznym stanie. Gdy przewagę ma miłość, elementy zbierają się w jedność, gdy zaś nienawiść, elementy się rozdzielają, a kiedy przeplatają się wpływy miłości i nienawiści, wtedy powstają rzeczy.
Empedokles rozróżnia „materię” i „siłę”. Współczesna nauka mówi o pierwiastkach i siłach przyrody. Naukowcy są zdania ,że wszystkie procesy zachodzące w przyrodzie można przedstawić jako współgranie rozmaitych pierwiastków i sił przyrody.
Empedokles zastanawiał się również nad pytaniem, co się dzieje, kiedy postrzegamy coś za pomocą zmysłów. Jak to się dzieje na przykład, że widzimy kwiat? Uważał on że nasze oczy ,jak i wszystko inne w przyrodzie, składają się z ziemi, powietrza, ognia, i wody. „Ziemia” w naszym oku dostrzega ziemię w tym, co widzimy, „ powietrze” widzi to co jest powietrzem, „ogień”- to co jest ogniem, a woda to co jest wodą. Gdyby w oku zabrakło jednego z owych czterech składników, nie moglibyśmy widzieć całej przyrody.
U Empedoklesa znajdujemy dwa opisy genezy wszechcałości:
A) genezy świata - Sfairosa, rozumianego również jako geneza Boga (Empedokles nadał elementom atrybuty boskości, stąd takie rozumienie genezy świata),
B) genezy samych rzeczy- pewnym momencie z jedności powstała wielość: ogień, woda, ziemia i niezmierzony obszar powietrza, a także zgubna Nienawiść oraz Miłość. Pod wpływem Nienawiści wszystkie rzeczy przyjmują różne formy i są rozdzielane, a znowu pod wpływem Miłości łączą się razem i wzajemnie pożądają. Pod wpływem działania Miłości powstał Sfairos.
Wszystko naokoło, wg Empedoklesa, opasuje Tytan - Eter świętym i niewypowiedzianym Rozumem, który swoją szybką myślą przenika cały świat. Jego myśl zawarta jest przede wszystkim w przepowiedniach. Jego wolę realizuje konieczność. Jego dzieła mają moc przysięgi. Prawo boskie, któremu podlega wszystko i wszyscy jest dla wszystkiego jednakowo ważne. Rozciąga ono swoje oddziaływanie na rozległy eter i bezkresną jasność. Dzięki woli Tyche (losu) wszystko zostało obdarzone rozumem. Nie jesteśmy w stanie na drodze zmysłowej dotrzeć do Boga. Nie można go przywieść przed nasze oczy ani dotknąć czy poczuć ręką. Najpewniejszą drogą jego poznania jest droga rozumowa. .
Jeżeli chodzi o czas, to trwa on nieskończenie. Odgrywa on ważną rolę w wiecznym cyklu przemian korzeni i rzeczy. Rzeczy dotyczy również proces powstawania i ginięcia. Właściwie, wg filozofa, to nie ma żadnych narodzin czy powstawania czegokolwiek, co jest śmiertelne ani nie jest końcem życia nieszczęsna śmierć. Istnieje bowiem tylko mieszanie i wymiana tego, co było zmieszane. „Narodziny” tzn. powstawanie, to tylko nazwa nadawana temu procesowi przez ludzi.
Empedokles wierzy w reinkarnację duszy. Dusza wciela się w rozmaite postaci zwierząt i roślin.
Anaksagoras uważał, że przyroda zbudowana jest z bardzo maleńkich cząsteczek, niewidocznych dla oka. Wszystko można podzielić na mniejsze cząsteczki, ale nawet w najmniejszych jest część wszystkiego.
Anaksagoras nazwał owe „najmniejsze cząstki”, które zawierają w sobie „coś ze wszystkiego” „ziarnami” albo „zarodkami”.
Według Empedoklesa rzeczywistość miała cztery składniki, a według Anaksagorasa miała ich tyle, ile jest odrębnych jakości. Te niezliczone składniki, które pierwotnie nazywał „zarodkami” lub „rzeczami” w późniejszej terminologii określał mianem homojomerii, czyli ciał składających się z jednorodnych części.
Anaksagoras twierdził, że cokolwiek istnieje, złożone jest z przeróżnych „zarodków”. Jeżeli jedząc chleb odżywiamy przez to swój organizm, to znaczy, że odżywiamy swe muskuły, krew, mięso, kości, zatem w chlebie muszą być muskuły, krew, kości i mięso; chleb jest z rośliny, więc wszystkie te składniki muszą być w roślinie; roślina odżywia się żywiołami, ziemią, wodą, słońcem, powietrzem, więc wszystkie te składniki muszą być zawarte w żywiołach. Zatem wszystko jest złożone: „ W każdej rzeczy jest część każdej innej”, „we wszystkim jest część wszystkiego” , „wszystkie rzeczy są razem”. Złożone są nawet najmniejsze części materii i w najmniejszej „ znajdują się różnorodne ciała i zarodki wszelkich rzeczy wraz z wszelkiego rodzaju kształtami, barwami i zapachami”. Według Anaksagorasa nie istnieje też kres podzielności: „ pośród tego, co jest małe, nie ma najmniejszego, lecz tylko zawsze mniejsze”
Empedokles uważał, że to „miłość” łączy części w całość. Także Anaksagoras wyobrażał sobie pewną rozumną siłę „porządkującą” i tworzącą zwierzęta i ludzi, kwiaty i drzewa. Siłę tę nazwał duchem ( nous). Anaksagoras twierdził, że tylko umysł spośród wszystkich istniejących rzeczy jest pojedynczy, czysty i niezmieszany i ustanowił go początkiem wszystkiego. Uważał, że umysł istnieje sam w sobie.

Sofiści, którzy pierwsi dali w filozofii wyraz nowym prądom, z zawodu byli nauczycielami wychowawcami, przygotowującymi do życia publicznego, i zawód ten stanowił główny łącznik między tą różnorodną grupą ludzi. Uczyli młodzież i dorosłych mówić i działać - a i sami występowali jako mówcy i działacze. Spełniali funkcję, którą w dzisiejszych czasach spełnia publicystyka i uniwersytety powszechne; sofista był ,,na wpół dziennikarzem, na wpół profesorem”. Sofiści podejmowali się udowodnić każde twierdzenie, aby już za chwilę dowodzić czegoś wręcz przeciwnego. Przeprowadzanie takich dowodów stało się ich zawodem. Potrafili nauczyć tej sztuki każdego i za pieniądze udzielali lekcji wszystkim, gotowym za taką wiedzę zapłacić. Zawód ich wymagał, aby byli ludźmi współczesnymi, aby uczyli zgodnie z duchem czasu; stąd reprezentatywność ich poglądów.
Sam wyraz „sofistyka”, który pierwotnie miał sens dodatni, nabrał ujemnego: najpierw znaczył tyle, co „uczony”, potem tyle, co „pseudouczony”. Sofistyka stała się synonimem erystyki, tj. rozumowania, które dla fałszywego twierdzenia stwarza pozory prawdy. Prawdą jest, że sofiści nadużywali dialektyki - ale czynili to naówczas wszyscy.

Nowy stosunek do nauki. Naukowe badania, jakie prowadzili sofiści, były nowego typu, i to zarówno pod względem przedmiotu i metody, jak też zadań, jakie sobie stawiali.
Pod względem – przedmiotu – badań. Badanie przyrody przestało odgrywać w filozofii główne znaczenie, teraz nastąpił radykalny zwrot ku badaniom humanistycznym. Głównym przedmiotem badań sofistów były: dialektyka, retoryka, polityka, etyka. Badali także język.
Pod względem – zadań – stawianych nauce. Pierwsi uczeni pojmowali ją często teoretycznie, szukali wiedzy dla wiedzy; sofiści natomiast podporządkowali czynność badawczą celom praktycznym, zbliżyli z powrotem naukę do umiejętności praktycznych.
Pod względem – metody – badań. Protagoras zajmował postawę, którą po wielu wiekach nazwano „pozytywistyczną” : chciał trzymać się faktów i unikać konstrukcji w nauce. Od niego zapewne pochodzi starożytne pojęcie doświadczenia naukowego, rozumianego jako obserwowanie jakie zjawiska występują łącznie, i wnioskowanie z jednego z tych zjawisk o drugim. Wedle tej koncepcji nauka ogranicza się do stwierdzania faktów i związków między nimi oraz do przewidywania na ich podstawie faktów przyszłych.

Minimalistyczna teoria poznania. Teorie sofistów były wyrazem nieufności do wiedzy, opinia ich o zdolnościach poznawczych człowieka była ujemna, uważali, że wiedza zaledwie może spełnić minimalne wymagania.
I doszli do czworakiego poglądu na poznanie:
A) sensualizm- prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów;
B) relatywizm- nie ma prawdy powszechnej, bo prawda jest dla każdego inna,
C) praktycyzm- Prawda zaś jednego człowieka ma wyższość nad prawdą drugiego o tyle tylko, o ile posiada większą użyteczność praktyczną;
D) konwencjonalizm- jest to jedynie wynikiem umowy, iż pewne prawdy uchodzą za obowiązujące powszechnie;

Sensualizm i relatywizm. Protagoras był sensualistą. Sensualizm zaś zaprowadził go do relatywizmu: poznanie nasze jest względne, skoro jest oparte na postrzeżeniach, boć postrzeżenia tej samej rzeczy bywają u różnych jednostek różne. Protagoras- wszelkie poznanie jest bierne i że umysł może zawierać jedynie odbicie przedmiotów zewnętrznych. A jeśli tak, to także przyczyna względności postrzeżeń musi tkwić w postrzeganej rzeczywistości: postrzeżenia są odbiciem rzeczywistości, więc jeśli są względne, to względna musi być sama rzeczywistość. Relatywizm zapoczątkowany przez Protagorasa miał zabarwienie antropologiczne. Hasłem jego było: „Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek”. To znaczy: jaka w każdej sprawie odpowiedz jest trafna, to zależy od człowieka, który ją daje. Dlatego też w każdej sprawie może się zdarzyć, że będą o niej wypowiadane zdania ze sobą sprzeczne. Oto np. choroba jest dobra i zła zarazem; jest zła dla chorego, ale dobra dla lekarza.
Praktycyzm. Sofiści dawali pierwszeństwo prawdom życiowo dogodnym. Zdrowemu jadło wydaje się słodkie, a choremu gorzkie; zdrowy przez to nie jest od chorego mędrszy ani nie ma trafniejszego stosunku do jadła, ale – jest w położeniu lepszym, bo przyjemniejszym. Nieświadomi rzeczy – powiada Protagoras – nazywają niektóre twierdzenia prawdziwymi, ja zaś zowię jedne od drugich lepszymi, ale nigdy prawdziwszymi. Twierdzenia są równie prawdziwe, ale skoro jedne z nich są lepsze, to należy trzymać się lepszych. A kto uległ gorszym, powinien tak pokierować swoim umysłem, aby je zmienić na lepsze.
Konwencjonalizm był dalszą konsekwencją relatywizmu. To, że wśród względnych prawd niektóre uważane są przez ludzi za obowiązujące, może być tylko wynikiem umowy. W szczególności sofiści skłonni byli za konwencjonalne uważać obowiązujące poglądy na mowę, prawo, moralność, religię. Jest to ich najpowszechniejszy pogląd.

Geneza umowności rzeczy ludzkich pojmowana była bardzo rozmaicie:
A) konwencjonalne poglądy panujące wśród ludzi za wytworzone i narzucone przez silnych dla wyzyskania słabych,
B) za chytry wymysł słabych dla obrony przed silnymi.
Obie koncepcje łączył Krycjasz, osławiony polityk, wychowanek sofistów, który głosił, że prawo obowiązujące jest wytworem większości słabych, religia zaś – wymysłem silnego władcy dla pohamowania tłumu.
Sofiści nie zaprzeczali, że istnieją także „prawa natury”, ale pojmowali je w swoisty sposób. za prawo natury uważali na ogół tylko prawo silniejszego. I byli wśród sofistów tacy, co wobec umowności norm kultury głosili hasło powrotu do natury, czyli do panowania siły.
Nie tylko ci sofiści-politycy, ale i sofista-filozof, jakim był Protagoras, znaczną część swej życiowej i pisarskiej pracy poświęcił temu, by w różnych dziedzinach życia, gdzie panują i muszą panować konwencje, konwencje te odpowiadały wymaganiom rozumu. Dążył do zreformowania prawa obowiązującego tak, aby było racjonalne, aby kara nie była zemstą za przestępstwo, lecz odstraszeniem od dalszych przestępstw; do zracjonalizowania ustroju społecznego, aby był ludziom nie przeszkodą, lecz pomocą w ich walce o byt; także do zracjonalizowania mowy, aby była uformowana wedle jednej zasady, a nie wedle dwóch, wedle sensu i wedle formy.
Pogląd na duszę: uważali, że cnota ( Arete ) jest względna, rożna w zależności od wykonywanej czynności, cnoty nie można się było wyuczyć.
Początek estetyki. Sofiści byli pierwszymi, którzy na większą skalę zajmowali się teorią sztuki. W tej dziedzinie pionierem był Gorgiasz. Otóż estetyka wytworzona przez sofistów, była tylko teorią poezji. Inspirowana była przede wszystkim przez poezję sceniczną. Operowała trzema pojęciami: naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia. POEZJA Miała trzy główne tezy:
A) nie wytwarza przedmiotów realnych, lecz tylko ich słowne podobieństwa, „naśladownictwa”;
B) w umysłach słuchaczów wzbudza iluzję; słuchacze słysząc ze sceny o cierpieniu doznają uczuć takich, jak gdyby to były prawdziwe cierpienia Edypa czy Elektry;
C) wywołuje w nich gwałtowną reakcję, wyładowuje ich uczucia, i to wyładowanie, oczyszczenie daje im ulgę i radość.

POGLĄDY SOKRATESA. Sokrates, podobnie jak sofiści i większość ludzi jego epoki, zajmował się tylko człowiekiem. W człowieku zaś interesowało go jedynie to, co uważał za najważniejsze, a zarazem mogące być przedmiotem reformy i ulepszenia: "Zajmował się" - jak podaje Arystoteles - "jedynie sprawami etycznymi, całą zaś przyrodą nie zajmował się wcale". Mówił, że drzewa niczego nie mogą go nauczyć, uczą natomiast ludzie w mieście. I pracował na dwóch tylko polach: na polu etyki oraz logiki, którą uważał za niezbędną dla etyki.
Sokrates wzywał nie wprost do cnoty, lecz do zastanawiania się nad cnotą. Sam, choć był nauczycielem, nie posiadał gotowej wiedzy, lecz obiecywał że będzie razem z nimi prawdy poszukiwać. Jego teoria wiedzy była teorią poszukiwania wiedzy, czyli jej metodologią. I właśnie przez to była rzeczą szczególnej wagi: bo spowodowała, że dla poszukiwania wiedzy została obmyślona specjalna metoda; uwaga filozofów, skierowana dotąd na rzeczywistość, spoczęła teraz na wiedzy i na sposobie jej zdobywania.
Sokrates nie był teoretykiem, lecz wirtuozem metody; nie formułował jej przepisów, lecz przykładem własnym pokazywał, jak ją stosować. Metoda, jaką się posługiwał, była metodą dyskusji, współpracy umysłowej. Składała się z dwóch części, negatywnej i pozytywnej, "elenktycznej" i "maieutycznej" :
pierwsza uczyła, jak usuwać fałszywe przekonania, druga - jak zdobywać prawdziwe.
Metoda elenktyczna, inaczej metoda zbijania, polegała na tym, że fałszywą tezę przeciwnika Sokrates przyjmował poważnie, a następnie zadając pytania zmuszał do wyciągania z tezy wniosków do momentu, aż doprowadziły do twierdzenia sprzecznego z twierdzeniami powszechnie uznanymi, bądź z samą tezą pierwotną. Chodziło o to, aby zdemaskować to, co jest tylko pozorem wiedzy, i aby oczyścić z tego umysł.
Sokrates twierdził, że ma prawo do takiej krytyki, ponieważ był on świadom swej niewiedzy podczas gdy pozostali „oszukiwali” samych siebie i innych mniemając, iż posiadają wiedzę.
Metoda maieutyczna, która dzisiaj nosi nazwę heurystycznej (gr. heurisko – znajduję, heuresis – wynajdywanie, poszukiwanie) , była metodą wspólnego szukania. Sokrates umiejętnie zadawał pytania. Pytania złożone dzielił on na najprostsze i dawał im formę rozjemczą , tak iż odpowiedź wymagała niewiele samodzielności i ograniczała się do powiedzenia tak lub nie. Takimi pytaniami Sokrates przyciskał do muru, zmuszał do dawania odpowiedzi. Odpowiedź na proste pytania etyczne musiała wypadać trafnie, gdyż nie wymagała żadnych specjalnych wiadomości, lecz tylko rozsądku, który posiada każdy człowiek. Filozof uważał, że przyswajanie gotowej wiedzy jest nieużyteczne bądź wprost zgubne. Posługując się heurezją zmusza rozmówców do odkrywania we własnych umysłach tkwiącej tam stale wiedzy i prawd moralnych.
Sokrates uważał, że to mistrz, który wiedzę posiada, pisze ją w duszy ucznia. Żywe słowo to dla Sokratesa "dialogos" ( gr. Dia – przez, logos – słowo, mowa, myślenie. Dialogos – rozmowa), w którym pytanie ma być sformułowane krótko, a odpowiedź powinna właściwie brzmieć: "tak" lub "nie". Podczas prowadzenia dialogu prawda jest konsensem rozmówców, którzy mówiąc tym samym językiem, poprzez weryfikację interpersonalną znajdują potwierdzenie lub zaprzeczenie głoszonych przez siebie wypowiedzi.
Kiedy rozmówca odpowiada z zastrzeżeniami lub wymijająco, Sokrates przywołuje go do porządku, żądając odpowiedzi krótkiej i jednoznacznej. I nie jest to tylko sprawa formalna. Dla sofistów słowo logos, jest umownym znakiem. Jego siła zależy od siły tego, kto się nim posługuje. Siła ta może być bardzo wielka, i stąd szczególne zainteresowanie sofistów dla nauki o języku i dla retoryki. Słowo samo nie jest ani silne, ani słabe, znaczenie jest mu nadane przez swoistego rodzaju umowę społeczną, która nie została zawarta raz na zawsze, lecz podlega zmianom. Dlatego sofista, znawca sztuki posługiwania się słowami, potrafi "słowo słabsze uczynić silniejszym i na odwrót".
Protagoras próbuje udowodnić Sokratesowi, że podobne słowa jak np. sprawiedliwość znaczy to samo, co zbożność, jednak Sokrates na taką procedurę się nie zgadza. On szuka słowa "najsilniejszego", dla każdej rzeczy jednego i jedynego, które jest obrazem rzeczywistości i prawdy, a nie konwencjonalnym znakiem.
Znaleźć znaczenie słowa to dotrzeć do rzeczywistości, do której inaczej, jego zdaniem, dotrzeć nie można. Wiedzieć, czym jest dana rzecz, to znaczy móc powiedzieć, czym ona jest.
Sokrates podważał wartości i prawdy tradycyjne, ale nie na rzecz konwencji. Dla tego nie jest mu potrzebna retoryka, przekonywanie zbiorowości. Odrzucał publiczny sposób filozofowania sofistów, nie przemawiał do tłumów, lecz rozmawiał, najchętniej z jednym rozmówcą. W żywym dialogu jest obojętne, czy wierzy w nią jeden człowiek, czy całe społeczeństwo.
Głosił, że filozofia jest działalnością wymagającą zażyłości z innymi i polega na współpracy; że jest materią do dyskusji w niewielkich grupach ludzi wspólnie przekonujących się w tym celu, by każdy mógł odnaleźć prawdę dla samego siebie. Duch takiego zajęcia nie może zostać właściwie uchwycony w formie wykładu czy traktatu. Jest to jeden z powodów, dla których Platon i Ksenofont przekazywali naukę Sokratesa w formie dialogu. Dialog był jego mocną stroną i stal się jego pomnikiem.

Poglądy etyczne sformułowane są w trzech głównych tezach:
1. Cnota jest dobrem bezwzględnym. "Cnota" była starodawnym pojęciem Greków, ale rozumiana była ogólnikowo, jako tężyzna życiowa, dzielność, sprawność w spełnianiu zawodowych czynności. Jeszcze sofiści tak rozumieli cnotę i stwierdzali, że jest to zaleta całkowicie względna, różna dla mężczyzny i dla kobiety, młodzieńca i dojrzałego męża. Sokrates zaoponował przeciw temu relatywizmowi, wskazał na zalety, które są jedne dla całego rodu ludzkiego: sprawiedliwość, odwaga czy panowanie nad sobą są zaletami zawsze i wszędzie. Nazywając te zalety "cnotą", dał temu wyrazowi bardziej specjalne, a właściwie zupełnie nowe znaczenie. Wytworzył nowe pojęcie cnoty przez to, że spośród zalet człowieka wyodrębnił specjalnie zalety moralne.
Prawa dotyczące cnoty moralnej są "niepisane", w kodeksach ich nie ma; niemniej są trwalsze od pisanych. Wywodzą się bowiem z samej natury rzeczy, a nie z ustanowienia ludzkiego; jakże mogłyby być ustanowione, skoro są powszechne, jednakowe dla wszystkich ludzi? - wszak (tak rozumował Sokrates) wszyscy ludzie nie mogli zejść się razem i ustanawiać praw. Na powszechność praw moralnych Sokrates kładł szczególny nacisk, stojąc w opozycji do relatywizmu sofistów; powszechność była zasadniczą cechą cnoty w jej nowym znaczeniu.
Ta dopiero co wyodrębniona zaleta wysunęła się od razu dla Sokratesa na szczyt dóbr. Wszystko inne, co ludzie zwykli uważać za dobro - zdrowie, bogactwo, sława - niejednokrotnie w skutkach okazuje się złe. Człowiek powinien zabiegać o dobro najwyższe, nie licząc się nawet z niebezpieczeństwami i śmiercią. Dla dóbr moralnych powinien poświęcić dobra niższe i pozorne: "Czyż nie wstydzisz się dbać o pieniądze, sławę, zaszczyty, a nie o rozum, prawdę i o to, by dusza stała się najlepsza?"
Sokrates był tedy pierwszym, który wyróżnił dobra moralne, właściwy przedmiot etyki (za to nazwano go "twórcą etyki"); a także był pierwszym przedstawicielem stanowiska - nazwijmy je moralizmem - wynoszącego dobra moralne ponad wszystkie inne.
2. Cnota jest powiązana z pożytkiem i szczęściem.
Sokrates mawiał, że rad by posłać do piekieł tego, kto pierwszy rozdzielił dobro i pożytek. Ale związek obu widział nie w tym, iż dobro zależne jest od pożytku, lecz, przeciwnie, iż pożytek zależny jest od dobra. Tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne. Ludzie dlatego często błądzą i działają wbrew własnemu pożytkowi, że nie wiedzą, co jest dobre. Sokrates był tedy przeciwieństwem utylitarysty; ale stojąc na stanowisku nierozdzielności dobra i pożytku często wyrażał się tak samo jak utylitaryści: twierdził, że czyn jest niezawodnie dobry, gdy wypływa zeń pożytek, a zalecając sprawiedliwość czy lojalność, wysiłek w pracy czy kompetencję w zawodzie, powoływał się na płynącą stąd korzyść.
A podobnie rozumiał również stosunek dobra do szczęścia: szczęście związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest bowiem ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota.
3. Cnota jest wiedzą.
Wszelkie zło pochodzi z nieświadomości: nikt umyślnie i z świadomością zła nie czyni. I nie może być inaczej: skoro dobro jest pożyteczne i gwarantuje szczęście, nie ma powodu, aby ktoś, kto je zna, nie czynił go. Wiedza jest tedy warunkiem dostatecznym cnoty, a mówiąc językiem jaskrawym, jakiego Sokrates używał: jest tym samym, co cnota. "Jest to jedno i to samo wiedzieć, co jest sprawiedliwe, i być sprawiedliwym". To była definicja Sokratesa: cnota jest wiedzą.
Na zarzut, że w działaniach ludzkich nieraz przejawia się rozdźwięk między wiedzą a czynem, między tym, co dyktuje rozum, a tym, do czego pcha namiętność, że do cnoty, oprócz wiedzy, potrzebna jest jeszcze wola - na to Sokrates odpowiedziałby, że jeśli wiedza nie wystarcza do cnoty, to musi być powierzchowna i niezupełna. Kto natomiast posiada wiedzę prawdziwą i pełną, ten nie może nie przejąć się nią do głębi i nie może czynić inaczej niż dobrze. Wiedza potrzebna do cnoty jest oczywiście innego rodzaju niż ta, którą zbierali filozofowie greccy: to nie wiedza o żywiołach, gwiazdach, o kosmosie, lecz o sprawiedliwości i odwadze, nie przyrodnicza, lecz etyczna. Opiera się nie na czysto teoretycznym roztrząsaniu, lecz na praktycznym rozsądku. Stanowisko takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Sokrates nie był zresztą odosobniony na tym stanowisku. Grecy mieli w ogóle skłonność do intelektualnego pojmowania życia, a już szczególniej było ono rozpowszechnione w V w. w Atenach, w dobie greckiego oświecenia. Że Sokrates zajmował stanowisko intelektualistyczne, to miało jeszcze specjalne powody: najpierw, sam był typem refleksyjnym, powodującym się w życiu namysłem, nie działającym odruchowo, a przy tym posiadającym wolę tak silną i pewną, że nie znał jej wahań i nie odczuwał jej udziału w decyzjach; następnie, Sokrates zwykł był trudno uchwytne zalety moralne wyobrażać sobie przez analogię z zaletami pracy zawodowej, zwłaszcza rzemieślniczej: w tej zaś dziedzinie robi się dobrze, gdy się umie robić, gdy się wie, jak robić.
Jako konsekwencje intelektualizmu powstały dalsze tezy sokratejskiej etyki. Najpierw, że cnoty można się uczyć; bo cnota jest wiedzą, a wiedzy można się uczyć. Była to teza doniosła: wielkie dobro, jakim jest cnota, nie jest wrodzone. Można je nabyć, przeto od nas samych zależy, czy dobro to posiadamy.
Następną konsekwencją było, że cnota jest jedna. Sprawiedliwość była zdefiniowana jako wiedza o tym, co się komu należy, pobożność - jako wiedza o bogach, odwaga - jako wiedza o tym, czego należy się bać; ostatecznie wszystkie cnoty są wiedzą, więc są w istocie swej jednym i tym samym. Tą tezą o jedności cnoty Sokrates wyrażał swój sprzeciw wobec pluralizmu etycznego sofistów.
Sokrates niczym swej teorii intelektualistycznej nie ograniczał. Natomiast w swych osobistych decyzjach powoływał się nieraz na głos wewnętrzny - na głos demona (daimonion), jak się wyrażał - który go od złego czynu powstrzymywał. Ten głos wewnętrzny nie był uzupełnieniem intelektu przez inny czynnik psychiczny, w rodzaju woli czy czucia, ale raczej uzupełnieniem etyki przez czynnik religijny, powołaniem się na pomoc, jakiej bóstwo udziela ludziom.
Etyczne tezy Sokratesa łączyły się w łańcuch i prowadziły do jasnego wniosku: Ludzie dążą do szczęścia i do pożytku. Prawdziwe szczęście i prawdziwy pożytek daje tylko dobro. Prawdziwym dobrem jest cnota. Cnota jest jedna, bo każda cnota jest wiedzą. Zdobywając wiedzę osiągamy dobro, a z nim pożytek i szczęście. Wyłania się stąd proste wskazanie życiowe: należy szukać wiedzy, a kto może, powinien i innych wiedzy uczyć. Sokrates nie tylko głosił taką ogólną teorię, ale zastosował ją do siebie, z żelazną konsekwencją kierował swym życiem zgodnie z teorią. Uważając nauczanie za zadanie najwyższe, cały mu się poświęcił. Nie licząc się z osobistymi skłonnościami i warunkami życia dążył niezłomnie do tego, co jest dobrem najwyższym i co przeto obowiązuje wszystkich i zawsze. Jego życie i śmierć były w zupełnej jedności z jego nauką.
Swoją metodę Sokrates porównał do położnictwa — maieutyki. Jest to sposób dochodzenia do prawdy, a nie suche przekazywanie wiedzy (tak jak czynili to sofiści). Filozof sam zdając sobie sprawę z własnej niewiedzy nie próbował jej przekazywać, ale starał się uświadomić ludziom jej istnienie. Tak właśnie rozumiał swoje posłannictwo na tym świecie. Twierdził, że sam nie jest w stanie „zapłodnić" człowieka, aby „rodził płody". To daimonion mówi mu czy osoba, z którą rozmawia jest w stanie przynieść jakiekolwiek owoce. Jednakże jak wiemy, rozmawiał nie tylko z „rodzącymi płody", ale także z innymi, których można określić tylko mianem zadufanych głupców. Wobec nich stosował swoją najmocniejszą broń — ironię.
Sama ironia jako metoda jest niesamowicie prosta i skuteczna. Otóż filozof dyskutując z kimkolwiek deklaruje swoją niewiedzę i oczekuje od rozmówcy ukazania za to wiedzy prawdziwej w pełnym świetle. Zachęcony rozmówca podaje łatwą do zaatakowania tezę. Filozof poprzez stopniowe ukazywanie jej słabych stron obala ją albo zmusza rozmówcę do jej modyfikacji. Niezależnie od sposobu prowadzenia i zakończenia dialogu kończy się on zawsze porażką „rzekomo mądrego". Ukazuje on tutaj fakt nauki i rozumienia umiejętności, a nie rzeczy wyższych, których nauczyć się nie można.
Cóż jednak z „prawdziwą prawdą" i poszukiwaniem? Otóż odrzucenie dotychczasowych pojęć i definicji przychodzi myślicielowi dość łatwo, jednakże w przekazach Platona gotowych definicji nie uświadczymy. Czy więc w ogóle jest możliwe stworzenie jednolitych definicji i poznanie prawdy? Nie wiemy. Sam Sokrates zasłania się nikłością ludzkiej wiedzy i tylko bogom przypisuje znajomość tego co dobre i ostateczne. On umie tylko doradzić jednemu człowiekowi co będzie dla niego lepsze w danej sytuacji.

1. Logos i dialogos u Sokratesa.
Sokrates nie pisał, tylko rozmawiał. Żywe słowo dla Sokratesa to "dialogos", czyli dialog, w którym pytanie ma być sformułowane krótko, a odpowiedź powinna właściwie brzmieć: "tak" lub "nie". Kiedy rozmówca odpowiada z zastrzeżeniami lub wymijająco, Sokrates przywołuje go do porządku, żądając odpowiedzi krótkiej i jednoznacznej. Znaleźć znaczenie słowa to dotrzeć do rzeczywistości, do której inaczej, jego zdaniem, dotrzeć nie można. Wiedzieć, czym jest dana rzecz, to znaczy móc powiedzieć, czym ona jest.
2. Metoda sokratyczna i wiedza o niewiedzy.
Maieutyka, czyli sztuka dochodzenia do prawdy przedstawiała Sokratesa jako filozofa, który sam wiedzy nie posiada. Nie jest mędrcem ani uczonym, nauczycielem mądrości, sofistą, lecz miłośnikiem mądrości, czyli filozofem. Metodę maieutyczną Sokrates stosował tylko wobec wybranych, tych którzy w sobie noszą jakąś myśl zdrową i prawdziwą, w których drzemie jakiś skarb i którzy w równym stopniu jego uczą, jak i sami się uczą od niego.
Dla tych, którzy takiej mądrości nie posiadali Sokrates stosował ironię i metodę elenktyczną, czyli metodę zbijania polegającą na oczyszczeniu umysłu z prawd pozornych. Przyjmując początkowo postawę aprobaty do udzielonej mu odpowiedzi i krok za krokiem wykazując jej słabe strony, zmuszając przeciwnika do wprowadzenia korekt zmieniających sens jego wypowiedzi, przeciwnik traci pewność siebie i broni się coraz gorzej, a każda kolejna propozycja zostaje przez Sokrates doprowadzona do absurdu, tym samym dowodzi, że przeciwnik nic nie wie.
3. Moralizm i indywidualizm etyczny.
Zło pochodzi wg Sokratesa z niewiedzy albo z niewystarczającego poznania dobra, "nikt nie popełnia błędu z własnej woli", natomiast poznanie prawdy i osiągnięcie doskonałości w działaniu prowadzi do urzeczywistnienia prawdziwej natury ludzkiej, a w ten sposób do szczęścia. Szczęście związane jest z cnotą, bo z cnoty wynika. Szczęśliwy jest, bowiem ten, kto posiada największe dobra, a największym dobrem jest cnota.

Przydatna praca?
Wersja ściąga:
W słowniku:
Przydatna praca? tak nie 13
głosów
Poleć znajomym

Serwis Sciaga.pl nie odpowiada za treści umieszczanych tekstów, grafik oraz komentarzy pochodzących od użytkowników serwisu.

Zgłoś naruszenie