Gotyk – architektura i sztuki plastyczne średniowiecza

Gotyk to styl w architekturze i sztukach plastycznych dojrzałego i późnego średniowiecza, który powstał we Francji około połowy XII wieku i trwał do początku XVI wieku. Stanowi szczytowe osiągnięcie kultury rycerskiej, mieszczańskiej, a także dworskiej. Gotyk rozwijał się w trzech fazach: wczesnej, dojrzałej i późnej.

Pierwszą budowlą gotycką był kościół Saint Denis, zbudowany około 1140 roku. Styl gotycki przejawiał się najpełniej w architekturze, której w początkowych okresach były podporządkowane rzeźba i malarstwo. Dla budowli sakralnych, wznoszonych z kamienia i cegły, charakterystyczny był szkieletowy system konstrukcji, ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, przyporami, łukami przyporowymi oraz łukiem ostrym w konstrukcji i dekoracji. Budowle gotyckie były lżejsze i smuklejsze od romańskich. Wnętrza gotyckie zdobiła dekoracja rzeźbiarska, rozmieszczana na głowicach kolumn, archiwoltach oraz figuralna rzeźba kamienna i drewniana o tematyce religijnej: posągi w portalach. Dekoracja rzeźbiarska wzbogacała harmonijne elementy budowli, takie jak węgiery, pola tympanów, archiwolty, nadproża oraz głowice kolumn. Rozwijało się malarstwo miniaturowe i malarstwo tablicowe. Wysoki poziom osiągało rzemiosło artystyczne, zwłaszcza złotnictwo i wyroby z kości słoniowej. W rzeźbie gotyk wprowadził po raz pierwszy od czasów starożytnych postać ludzką naturalnej wielkości. Pierwsze dziesięciolecia rozwoju rzeźby gotyckiej przenikał duch tradycji romańskiej.

W Polsce początki tej architektury wiążą się z działalnością budowlaną cystersów (Jędrzejów, Wąchock, Sulejów). Pełne zastosowanie systemu gotyckiego nastąpiło w kościołach na Śląsku: Lubiąż i Trzebnica.

Wit Stwosz (ok. 1447–1533), niemiecki rzeźbiarz, malarz i grafik – wybitny przedstawiciel późnego gotyku. Przybył tu z niemieckiej Norymbergi i spędził prawie 20 lat. W Krakowie powstało największe dzieło Wita Stwosza – Ołtarz Mariacki. Mistrz pracował nad nim 12 lat (1477–1489).

Imponujące wielkością i pięknem dzieło opowiada historię życia Marii i Chrystusa. Ołtarz należy do największych arcydzieł sztuki średniowiecznej – rzeźby gotyckiej.

Wpływ gotyku rozprzestrzenił się na wiele krajów Europy, adaptując się do lokalnych tradycji i potrzeb. Styl ten wpłynął nie tylko na architekturę sakralną, ale także na budownictwo świeckie, takie jak zamki, pałace oraz budynki mieszkalne. Gotyk pozostawił trwały ślad w krajobrazie europejskim, a jego dziedzictwo jest widoczne w licznych zabytkach zachowanych do dziś.