Nowatorstwo powieści
Najciekawszym zabiegiem, jaki stosuje Nałkowska, jest połączenie tradycji realizmu XIX wieku z nowatorstwem powieści psychologicznej. Z jednej strony "Granica" jest powieścią realistyczną – pokazuje problemy w sposób obiektywny, krytycznie przedstawia panoramę społeczeństwa, jest tekstem wielowątkowym. Z drugiej strony to powieść nowatorska – szczególnie widoczna jest inwersja fabuły. Na początku czytelnik poznaje ostatnie chwile Zenona, a potem narrator cofa się w czasie, prezentując historię od początku. Nałkowska osiąga zamierzony cel – nie chodzi o sensację, lecz o pokazanie motywacji bohaterów i skłonienie do refleksji.
Czas w powieści rozgrywa się dwutorowo: czas realistyczny (np.: I wojna światowa, "cud nad Wisłą", rodzący się kapitalizm) oraz czas subiektywny bohaterów, w którym każdy ma swój własny rytm. Czas Justyny jest odmierzany przez śmierci bliskich jej osób, czas Zenona to jego sukcesy zawodowe, a czas pani Kolichowskiej to wspomnienia z przeszłości, symbolizujące jej starość.
Symbolika domu pani Kolichowskiej odgrywa ważną rolę w powieści. To centrum wydarzeń, gdzie pojawiają się niemal wszyscy bohaterowie. Metafora podłogi i sufitu oddzielająca bogactwo od biedoty w jej domu jest literackim obrazem podziałów społecznych.
Nałkowska posługuje się też paralelizmem: Zenon, który nie chce być jak jego ojciec, sam wpada w podobne schematy – romansuje z kobietą niższej klasy społecznej. Justyna, której matka miała romans z "paniczem", powtarza ten sam schemat, mimo że zarzekała się, że nigdy nie postąpi jak matka. Elżbieta, porzucona przez swoją matkę, pod koniec powieści również opuszcza swoje dziecko.
Narrator
Nałkowska stosuje narrację trzecioosobową. Narrator pozostaje obiektywny i ironiczny, przyjmując rolę badacza, który nie ocenia bohaterów, lecz stara się zrozumieć ich motywacje. Użycie mowy pozornie zależnej pozwala narratorowi wniknąć w przeżycia postaci, ale bez wyraźnego subiektywnego komentarza.
Zenon Ziembiewicz jako przykład karierowicza
Zenon to klasyczny literacki karierowicz. Początkowo marzy o uczciwym życiu, lecz stopniowo przesuwa granice swojej moralności. Zaczyna pisać artykuły niezgodne z jego przekonaniami, wchodzi w układy z Czechlińskim i Tczewskimi, stając się marionetką w ich rękach. Jego podwójne życie – romans z Justyną i relacja z Elżbietą – pokazuje jego obłudę. Zenon nie panuje nad swoim życiem, nie widzi, że jest manipulowany, a jego kariera to iluzja władzy, której nigdy nie miał.
Elżbieta a Justyna
Elżbieta i Justyna funkcjonują w powieści jako przeciwieństwa. Elżbieta jest wykształcona, elegancka, idealna kandydatka na żonę dla mężczyzny robiącego karierę. Justyna jest jej zupełnym przeciwieństwem – prostoduszna, naiwna, z niższej klasy społecznej, którą Zenon ukrywa i się wstydzi. Justyna, mimo swojej miłości do Zenona, zgadza się na aborcję, która ją zniszczy emocjonalnie.
"Jest się takim, jak myślą ludzie, nie takim, jak myślimy o sobie my…"
To zdanie Nałkowskiej kwintesencja powieści. Każdy z bohaterów uważa, że postępuje moralnie – Zenon, Elżbieta, Kolichowska, ojciec Zenona. Nałkowska pokazuje, że ludzie mają tendencję do wybielania swojego postępowania, a nasze prawdziwe "ja" to obraz, który widzą inni.
Obraz człowieka w "Granicy"
Nałkowska ukazuje człowieka jako jednostkę złożoną:
- Społecznie – każdy bohater przynależy do określonej klasy społecznej.
- Biologicznie – bohaterowie ulegają popędom, np. Zenon kierowany popędem seksualnym, Kolichowska popędem śmierci (Tanatos).
- Psychologicznie – człowiek postrzega siebie subiektywnie, a jego "ja" stoi w centrum, co komplikuje relacje z otoczeniem.
Granica jako powieść społeczna
Nałkowska w realistyczny sposób ukazuje struktury społeczne: biedotę, kapitalistów, drobnomieszczaństwo i ziemiaństwo. Każda z tych grup ma swoje zasady i kodeksy moralne, które dzielą ludzi. Nałkowska przedstawia koncepcję determinizmu społecznego – bohaterowie są związani swoją klasą społeczną i nie są w stanie zmienić swojego losu.
Granica jako powieść feministyczna
Powieść broni kobiet. Nałkowska podejmuje temat aborcji, ukazując dramat Justyny, dziewczyny z nizin społecznych, która nie miała szans na edukację o własnym ciele. Zenon, choć nie zmusza jej do aborcji, nie bierze odpowiedzialności za dziecko, zostawiając Justynę samą z jej problemami. Powieść pokazuje też, że społeczeństwo ówczesne traktuje nieślubne dzieci jako gorsze, co stanowi dodatkowy dramat bohaterki.
