Matura / Wątek

 
userphoto

# Autor: Konto usunięte Wysłano: 17.5.2006 (23:03) Odpowiedzi: 5

POMÓŻCIE PROSZĘ!!!!!!!!!!!!!!

proszę o dużo materiałów i ściąg z geografii społeczno-ekonomicznej z następujących dziedzin: geografia osadnictwa geografia zaludnienia geografia przemysłu geografia komunikacji geografia rolnictwa geografia turystyki geografia polityczna geografia gospodarki przestrzennej geografia zasobów przyrodniczych geografia usług geografia regionalna rybołówstwo proszę przesyłac je na adres: pawel.poczta6@wp.pl

proszę o dużo materiałów i ściąg z geografii społeczno-ekonomicznej z następujących dziedzin:

geografia osadnictwa
geografia zaludnienia
geografia przemysłu
geografia komunikacji
geografia rolnictwa
geografia turystyki
geografia polityczna
geografia gospodarki przestrzennej
geografia zasobów przyrodniczych
geografia usług
geografia regionalna
rybołówstwo

proszę przesyłac je na adres: pawel.poczta6@wp.pl

  • Klimat polski okreslamy jako umiarkowany przejsciowy Czynnikami klimatycznymi ksztaltujace klimat w polsce sa: a)polozenie polski w umiarkowanych szerokosciach geograficznych b)odleglosc od wilkich zbiornikow morskich c) rownoleznikowy uklad pasm gorskich d)nizinnosc kraju O przejsciowosci klimatu swiadcza : -mniejsza amplitudy roczne w zachodniej czesci kraju-najnizsze sumu opadow w srodkowej czesci kraju-najwyzsze w gorach i pojezierzach-istnienie 6 klimatycznych por roku Dominujace masy powietrza ksztaltujace klimat w polsce nadciagaja z kierunku zachodniego najwiekszy wplyw na klimat ma niz islandzki , i wyz Azeorski. Oprocz wymienionych mas powietrza nad Polskie nadciagaja: pow. arktyczne . pow. zwrotnikowe pow. z nad kntynentu azjatyckiego (suche , zima silny mroz , latem cieple powietrze) Wody powierzchniowe 99,7% obszaru polski nalezy do zlewisk M.Baltyckiego sa to obszary czterech dorzeczy :1.dorzecza Wisy2.dorzeczy odry 3.dorzeczy rzek przybrzeznych 4.fragmnety dorzeczy niemna 0,3% nalezy do zlewiska morza czarnego po przez rzeki Strwiaz i czarna Ordawe oraz polnocnego:Izera , Orlica charakterystyczna cecha dorzeczy polski jest ich asymetria dorzecze lewego do prawego bosi sie jak 3:7 Ustroj rzek polski okresla sie jako deszczowo-sniezny. Najnizsze stany wod (nizowki)pojawiaja sie pod koniec lata oraz zima. typy jezior w Posce :PRZYBZEZNE :-krosowe(wyz Lubelska) -staro rzeczne(slupia) -sztuczne(wozlawek,nad dunajcem) -deltow(drozno kolo elblaga) POLODOWCOWE: morenowe(owalne,duze,okragle) -rynnowe(dlugie glebokie strome brzegi) -cyrkowe(morskie oko,czarny staw) Morze Baltyckie jest morzem wsrodladowym gdyz do okola otoczone jest ladem, jego srednia glebokosc wynosi 55m . Baltyk jest morzem zanieczyszczonym ,poniewaz jest slaba wymiana wod z morzem polnocnym i dalej z oceanem.Wiekszosc rzek plynacych w krajach nadbaltyckich swoje wody odprowadza do baltyku a sa one w duzym stopnu zanieczyszczone. Zasolwenie baltyku jest niewielkie bo wynosi 7-8 % . Przy zasoleniu wszechoceanow okolo 35%. Niskie zasolenie jest powodem malego parowania wiekszej ilosci opadow - duza ilosc rzek doprowadzajace swoje slodkie wody -slaba wymiana wod z morzem polnocnym .Na Baltyku mamy doczynienai z falowaniem klasyfikacja gleb -strefowe charakterystyczne dla danej strefy klimatycznej(dla polski sa to gleby brunatno ziemne i bielicowe) -pozastrefowe posiadaja zasieg wyspowy np. czarnoziemy -srodstepowe wystepoja we wszystkich glebach klimatycznych np. mady redziny gleby bagiennne i gorskie

    Klimat polski okreslamy jako
    umiarkowany przejsciowy
    Czynnikami klimatycznymi
    ksztaltujace klimat w polsce
    sa: a)polozenie polski w
    umiarkowanych szerokosciach
    geograficznych b)odleglosc od
    wilkich zbiornikow morskich c)
    rownoleznikowy uklad pasm
    gorskich d)nizinnosc kraju O
    przejsciowosci klimatu swiadcza
    : -mniejsza amplitudy roczne w
    zachodniej czesci kraju-najnizsze
    sumu opadow w srodkowej czesci
    kraju-najwyzsze w gorach i
    pojezierzach-istnienie 6
    klimatycznych por roku
    Dominujace masy powietrza
    ksztaltujace klimat w polsce
    nadciagaja z kierunku zachodniego
    najwiekszy wplyw na klimat
    ma niz islandzki , i wyz Azeorski.
    Oprocz wymienionych mas powietrza
    nad Polskie nadciagaja: pow. arktyczne
    . pow. zwrotnikowe pow. z nad
    kntynentu azjatyckiego (suche , zima
    silny mroz , latem cieple powietrze)
    Wody powierzchniowe 99,7% obszaru
    polski nalezy do zlewisk M.Baltyckiego
    sa to obszary czterech dorzeczy
    :1.dorzecza Wisy2.dorzeczy odry
    3.dorzeczy rzek przybrzeznych
    4.fragmnety dorzeczy niemna
    0,3%
    nalezy do zlewiska morza czarnego
    po przez rzeki Strwiaz i czarna Ordawe
    oraz polnocnego:Izera , Orlica
    charakterystyczna cecha dorzeczy
    polski jest ich asymetria dorzecze
    lewego do prawego bosi sie jak 3:7
    Ustroj rzek polski okresla sie jako
    deszczowo-sniezny. Najnizsze
    stany wod (nizowki)pojawiaja sie
    pod koniec lata oraz zima.
    typy jezior w Posce RZYBZEZNE
    :-krosowe(wyz Lubelska)
    -staro rzeczne(slupia)
    -sztuczne(wozlawek,nad dunajcem)
    -deltow(drozno kolo elblaga)
    POLODOWCOWE:
    morenowe(owalne,duze,okragle)
    -rynnowe(dlugie glebokie strome brzegi)
    -cyrkowe(morskie oko,czarny staw)

    Morze Baltyckie jest morzem
    wsrodladowym gdyz do okola
    otoczone jest ladem, jego srednia
    glebokosc wynosi 55m . Baltyk
    jest morzem zanieczyszczonym
    ,poniewaz jest slaba wymiana wod
    z morzem polnocnym i dalej z
    oceanem.Wiekszosc rzek
    plynacych w krajach nadbaltyckich
    swoje wody odprowadza do baltyku
    a sa one w duzym stopnu
    zanieczyszczone. Zasolwenie
    baltyku jest niewielkie bo wynosi
    7-8 % . Przy zasoleniu
    wszechoceanow okolo 35%.
    Niskie zasolenie jest powodem
    malego parowania wiekszej ilosci
    opadow - duza ilosc rzek
    doprowadzajace swoje slodkie
    wody -slaba wymiana wod z
    morzem polnocnym .Na Baltyku
    mamy doczynienai z falowaniem

    klasyfikacja gleb
    -strefowe charakterystyczne dla
    danej strefy klimatycznej(dla polski
    sa to gleby brunatno ziemne
    i bielicowe)
    -pozastrefowe posiadaja zasieg
    wyspowy np. czarnoziemy
    -srodstepowe wystepoja we
    wszystkich glebach
    klimatycznych np. mady redziny
    gleby bagiennne i gorskie

    Oxygene

  • Klimat polski okreslamy jako umiarkowany przejsciowy Czynnikami klimatycznymi ksztaltujace klimat w polsce sa: a)polozenie polski w umiarkowanych szerokosciach geograficznych b)odleglosc od wilkich zbiornikow morskich c) rownoleznikowy uklad pasm gorskich d)nizinnosc kraju O przejsciowosci klimatu swiadcza : -mniejsza amplitudy roczne w zachodniej czesci kraju-najnizsze sumu opadow w srodkowej czesci kraju-najwyzsze w gorach i pojezierzach-istnienie 6 klimatycznych por roku Dominujace masy powietrza ksztaltujace klimat w polsce nadciagaja z kierunku zachodniego najwiekszy wplyw na klimat ma niz islandzki , i wyz Azeorski. Oprocz wymienionych mas powietrza nad Polskie nadciagaja: pow. arktyczne . pow. zwrotnikowe pow. z nad kntynentu azjatyckiego (suche , zima silny mroz , latem cieple powietrze) Wody powierzchniowe 99,7% obszaru polski nalezy do zlewisk M.Baltyckiego sa to obszary czterech dorzeczy :1.dorzecza Wisy2.dorzeczy odry 3.dorzeczy rzek przybrzeznych 4.fragmnety dorzeczy niemna 0,3% nalezy do zlewiska morza czarnego po przez rzeki Strwiaz i czarna Ordawe oraz polnocnego:Izera , Orlica charakterystyczna cecha dorzeczy polski jest ich asymetria dorzecze lewego do prawego bosi sie jak 3:7 Ustroj rzek polski okresla sie jako deszczowo-sniezny. Najnizsze stany wod (nizowki)pojawiaja sie pod koniec lata oraz zima. typy jezior w Posce :PRZYBZEZNE :-krosowe(wyz Lubelska) -staro rzeczne(slupia) -sztuczne(wozlawek,nad dunajcem) -deltow(drozno kolo elblaga) POLODOWCOWE: morenowe(owalne,duze,okragle) -rynnowe(dlugie glebokie strome brzegi) -cyrkowe(morskie oko,czarny staw) Morze Baltyckie jest morzem wsrodladowym gdyz do okola otoczone jest ladem, jego srednia glebokosc wynosi 55m . Baltyk jest morzem zanieczyszczonym ,poniewaz jest slaba wymiana wod z morzem polnocnym i dalej z oceanem.Wiekszosc rzek plynacych w krajach nadbaltyckich swoje wody odprowadza do baltyku a sa one w duzym stopnu zanieczyszczone. Zasolwenie baltyku jest niewielkie bo wynosi 7-8 % . Przy zasoleniu wszechoceanow okolo 35%. Niskie zasolenie jest powodem malego parowania wiekszej ilosci opadow - duza ilosc rzek doprowadzajace swoje slodkie wody -slaba wymiana wod z morzem polnocnym .Na Baltyku mamy doczynienai z falowaniem klasyfikacja gleb -strefowe charakterystyczne dla danej strefy klimatycznej(dla polski sa to gleby brunatno ziemne i bielicowe) -pozastrefowe posiadaja zasieg wyspowy np. czarnoziemy -srodstepowe wystepoja we wszystkich glebach klimatycznych np. mady redziny gleby bagiennne i gorskie TATRY Zwierzeta : zamieszkują typowo górskie zwierzęta. Cztery gatunki występują tylko w Tatrach i nigdzie indziej w Polsce. Należą do nich: świstak, kozica, polnik tatrzański i darniówka tarzańska. Najbardziej majestatycznym zwierzęciem zamieszkującym ten region jest niedźwiedź. Jego populację w całych Tatrach ocenia sią na kilkadziesiąt sztuk. Wśród skrzydlatych mieszkańców Tatr na uwagę zasługują: orzeł przedni, orlik krzykliwy, nurkujący w potokach pluszcz, płochacz halny, znany taternikom pomurnik, oprócz tego głuszec, jarząbek i oczywiście popularny kruk. Rosliny : Pomimo ostrego klimatu w rejonie Tatr występuje ok. 1000 gatunków roślin naczyniowych (tj. kwiatowych i paprotników) z czego 250 stanowią rośliny górskie i wysokogórskie. W najwyższym piętrze tatrzańskich turni, czyli powyżej 2300 m rośnie jeszcze 120 gatunków roślin. Najefektowniej prezentują się rozkwitające bujnie, zwłaszcza w porze letniej rośliny kwiatowe. Zdjęcia i informacje o najbardziej popularnych kwiatach górskich znajdziesz na stronie Kwiaty Tatr. piętra roślinne. Regiel dolny Pasmo regla dolnego stanowią na ogól lasy i polany położone najniżej czyli do wysokości 1200 m n.p.m. Lasy tej strefy są na ogół bukowo-jodłowe . Jodła wyraźnie odcina się od reszty lasu jako jaśniejsze pasma. Na jesień obszary bukowe przyjmują kolory od żółtego do czerwonego. Regiel górny Ta strefa roślinna obejmuje wysokość od 1200 m do ok. 1550 m n.p.m. (w Tatrach Wysokich nawet 1650 m) Jest ona porośnięta borem świerkowym. W niewielu miejscach zachowała się pradawna górnoreglowa puszcza tatrzańska. Piętro kosodrzewiny Kolejną strefą roślinną rozciągającą się pomiędzy 1500 m a 1800 m n.p.m. jest kosodrzewina. Najbujniejsza rośnie na wysokościach górnej granicy lasu i osiąga wysokość nawet do 3 m. Im wyżej tym staje się ona rzadsza i niższa. Na wysokościach ok. 1800 m rośnie tylko kępkami i ma wysokość kilku cm. Kosodrzewinie towarzyszy jarzębina zwyczajna w odmianie górskiej, Piętro hal Ta strefa roślinności rozciąga się pomiędzy 1800 m a 2300 m n.p.m. Oczywiście w niektórych miejscach górna granica przebiega nieco niżej. Np. na zimnych, północnych ścianach Świnicy hale kończą sie na wysokości 2100 - 2200 m n.p.m. W tej strefie na podłożu wapiennym wystepują: sesleria tatrzańska, dębik ośmiopłatkowy i wierzba żyłkowana, wierzba zielna. Obok nich rosną: skalnice: seledynowa, gronkowa i darniowa, fiołek alpejski, jaskier okrągłolistny, siekiernica górska. Turnie i piargi Najwyżej położone piętro roślinności rozciąga się od wysokości ok. 2300 m po najwyższe szczyty tatrzańskie.ęTurnie i piargi Najwyżej położone piętro roślinności rozciąga się od wysokości ok. 2300 m po najwyższe szczyty tatrzańskie. Pomimo najsurowszych warunków klimatycznych i bardzo krótko trwającego okresu wegetacyjnego (zima trwa tutaj 9 miesięcy) niektóre rośliny potrafią znaleźć tam dogodne warunki do rozwuju. Są wśród nich nie tylko porosty takie jak porost islandzki, chrobotki i alektoria. Wilgotniejsze zagłębienbia wsród skał porasta znana z niższej strefy pierwiosnka maleńka. W miejscach osłoniętych od wiatru rosną boimka dwurzędowa i kostrzewa niska żyworodna. Z roślin kwiatowych z trudnymi warunkami zmagają się: granitolubna lepnica bezłodygowa, posiadający żółte kwiaty starzec kraiński oraz goryczka przezroczysta. Na skałach często można spotkać zielony nalot wzorca geograficznego, stanowiącego symbiozę dwóch gatunków: mchu utrzymującego wilgoć i grzyba łączącego mech ze skałą. Klimat Klimat Tatr ma charakter wyskogórski i im wyżej tym jest ostrzejszy. Cechuje go duża zmienność zarówno pod względem ilości opadów jak i temperatury. Nie należy do rzadkości zmiana z ciepłej jesiennej pogody w surową zimę z wichurami i śnieżycami w ciągu kilku godzin. Tatrzańska pogoda jest trudna do przewidzenia,Inwersje temperatur. Częstym zjawiskiem w klimacie Tatr są występujące inwersje temperatur, polegające na wzroście temperatury wraz z wysokością. Z inwersją mamy zwykle do czynienia przy pogodzie wyżowej i braku wiatru.Opady.W rejonie Tatr średnia suma opadów jest wyższa niż na nizinach. Największe opady występują w czerwcu i lipcu a najmniejsze w lutym. Turnie położone są na wysokości 1352 m. n.p.m., w Tatrach Zachodnich. Stacja pośrednia kolei linowej z Kuźnic na Kasprowy Wierch. W budynku restauracja. Myślenickie Turnie otoczone są lasem regla górnego. Widoczny Giewont, Tatry Wysokie i Zachodnie oraz dolna i górna stacja kolei. Lasy W składzie gatunkowym lasów w Polsce dominuje sosna (69,0% powierzchni ogółem). Ponadto ważnymi gatunkami są: świerk (5,8%), dąb (6,2%), buk (4,2%), brzoza (6,0%), olsza (5,3%), jodła (2,5%). Struktura gatunkowa lasów w Polsce ulega korzystnym przemianom zmierzającym do wzbogacenia różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych - udział gatunków liściastych zwiększył się w latach 1945 - 1997 z 13,0% do 22,7%. Lasy lisciaste , mieszane , iglaste Czynniki przyrodnicze: -zyznosc gleb -stosunki wyskokosciowe(uksztaltowanie i rzezba terenu) -zasoby wodne Czynniki pozaprzyrodnicze: -rozmieszczenie ludnosci(gestosc sprawia latwiejszy dowoz produktow rolnych) -struktura agrarna (w naszmym kraju jest zla,poniewaz jest zbyt duzo gospodarstw o malej powierzchni) -polityka rolna panstwa (dazy do KOMASACJI gruntow) -wyposarzenie techniczne(zsmechanizowanie , maszyny) -struktora wiekowa(wiek erymetalny,niskie wyksztalcenie) PRODukcja rolna w Polsce ** ludnosc rolicza 4,3mln osob co stanowi 11%,28% ludnosci zawodowo czynnej ** uzytki rolne zajmuja 59% powierzchni kraju,zauwaza sie tendencje spoadku na rzecz lasow ** Struktora zasiewow - pod zasiewy przeznaczone jest 89% gruntow ornych ,reszte stanowia ugry i odlogi **Sady - stanowia okolo 1% kraju,ich udzial wzrasta w poblizu miast:Najwieksze obszary sadow : Skierniewice, Grudziac-Gora Kalwaria,Nowy Sacz ,Krakow,Poznan Zroznicowanie obsady ziwertzad gospodarczych: **BYDLO-wieksza obsade notuje sie w gospodarstwach inwiduallnych i w strefach podmiejskich ;Najwyzsze woj.Podlaskie i malopolskie Najnizsze Lubuskie Dolnoslaskie i Pomorskie ** TRZODA CHLEWNA -najwyzsze poglowie notuje sie o wysokiej kulturze rolnej :woj.Wielkopolskie i Kujawskopomorskie.Najnizsze na terenach gor:Podkarpackie,Malopolskie,Dolno Slaskie **Owce -obserwoje sie najwieksza koncentracje chowu owiec na terenach ze znacznym odsetkiem uzuytkow zielonych .Najwieksze poglowie:woj.malopolskie podkarpackie Problemy polskiego Rolnictwa -struktura demograficzna(starzenie sie spoleczenstwa,coraz mniej mlodych ludzi podejmuje prace w rolnictwie) -przenoszenie sie znacznej liczby ludnosci wiejskiej do miast gdzie latwiej znalezc prace -niski poziom wyksztalcenia rolnikow,niewiele z nich ma wyksztalcenie typowo rolne -ukryte bezrobocie w rolnictwie -zbyt duze rozdrobnienie gospodarstw -niekorzystna struktura agrarna spowodowana tradycja rolnicz i przekazywaniem gospodarstw z ojca na syna -brak dofinansowania przez państywo Konieczne zmiany w rolnictwie Polskim **komasacja gruntow- darzenie do tworzenia wiekszych gospodarstw **zachecanie do specjalizacji produkcji rolnej **zmiejszenie zatrudnienia **mechanizacja **modernizacja **dostosowanie do przepisow Ue Mocne strony polskiego rolnictwa do panstw UE **naturalne karmy dla zwierzat -rolnictwo bardziej ekonomiczne -brak modyfikacji zywnosci -duze osiagniecia w produkcji owocow(truskawki,pozeczki,jablka) Wegiel kamienny : -Zagłebie Gornoślaskie -Zaglebie Lubelskie (bogdanka) Węgiel brunatny : -Kaziemierz -Biskupin -Konin -Adamów -Bełchatow -Turoszów Ropa Naftowa : -Żarnowiec -Karlino -Barnówkko -Rybaki -Lubiatów -Jedlicze -Grabowica Strzeminska -Kamien Pomorski Rudy Cynku i Ołowiu -Tarnowskieg Gory Zawiecie -Olkusz Sól Kamienna : -Wieliczka -Bochnia -Rogóźno -Inowroclaw -Gora -Przyjma Siarka -Jeziorko -Osiek Miedź -Rudna -Lubin -Polkowice -Sieroszowiec Zelaz0 -Tychow -Białaczów -Kwiatki -Krzemionka -Urdyń

    Klimat polski okreslamy jako
    umiarkowany przejsciowy
    Czynnikami klimatycznymi
    ksztaltujace klimat w polsce
    sa: a)polozenie polski w
    umiarkowanych szerokosciach
    geograficznych b)odleglosc od
    wilkich zbiornikow morskich c)
    rownoleznikowy uklad pasm
    gorskich d)nizinnosc kraju O
    przejsciowosci klimatu swiadcza
    : -mniejsza amplitudy roczne w
    zachodniej czesci kraju-najnizsze
    sumu opadow w srodkowej czesci
    kraju-najwyzsze w gorach i
    pojezierzach-istnienie 6
    klimatycznych por roku
    Dominujace masy powietrza
    ksztaltujace klimat w polsce
    nadciagaja z kierunku zachodniego
    najwiekszy wplyw na klimat
    ma niz islandzki , i wyz Azeorski.
    Oprocz wymienionych mas powietrza
    nad Polskie nadciagaja: pow. arktyczne
    . pow. zwrotnikowe pow. z nad
    kntynentu azjatyckiego (suche , zima
    silny mroz , latem cieple powietrze)
    Wody powierzchniowe 99,7% obszaru
    polski nalezy do zlewisk M.Baltyckiego
    sa to obszary czterech dorzeczy
    :1.dorzecza Wisy2.dorzeczy odry
    3.dorzeczy rzek przybrzeznych
    4.fragmnety dorzeczy niemna
    0,3%
    nalezy do zlewiska morza czarnego
    po przez rzeki Strwiaz i czarna Ordawe
    oraz polnocnego:Izera , Orlica
    charakterystyczna cecha dorzeczy
    polski jest ich asymetria dorzecze
    lewego do prawego bosi sie jak 3:7
    Ustroj rzek polski okresla sie jako
    deszczowo-sniezny. Najnizsze
    stany wod (nizowki)pojawiaja sie
    pod koniec lata oraz zima.
    typy jezior w Posce RZYBZEZNE
    :-krosowe(wyz Lubelska)
    -staro rzeczne(slupia)
    -sztuczne(wozlawek,nad dunajcem)
    -deltow(drozno kolo elblaga)
    POLODOWCOWE:
    morenowe(owalne,duze,okragle)
    -rynnowe(dlugie glebokie strome brzegi)
    -cyrkowe(morskie oko,czarny staw)

    Morze Baltyckie jest morzem
    wsrodladowym gdyz do okola
    otoczone jest ladem, jego srednia
    glebokosc wynosi 55m . Baltyk
    jest morzem zanieczyszczonym
    ,poniewaz jest slaba wymiana wod
    z morzem polnocnym i dalej z
    oceanem.Wiekszosc rzek
    plynacych w krajach nadbaltyckich
    swoje wody odprowadza do baltyku
    a sa one w duzym stopnu
    zanieczyszczone. Zasolwenie
    baltyku jest niewielkie bo wynosi
    7-8 % . Przy zasoleniu
    wszechoceanow okolo 35%.
    Niskie zasolenie jest powodem
    malego parowania wiekszej ilosci
    opadow - duza ilosc rzek
    doprowadzajace swoje slodkie
    wody -slaba wymiana wod z
    morzem polnocnym .Na Baltyku
    mamy doczynienai z falowaniem

    klasyfikacja gleb
    -strefowe charakterystyczne dla
    danej strefy klimatycznej(dla polski
    sa to gleby brunatno ziemne
    i bielicowe)
    -pozastrefowe posiadaja zasieg
    wyspowy np. czarnoziemy
    -srodstepowe wystepoja we
    wszystkich glebach
    klimatycznych np. mady redziny
    gleby bagiennne i gorskie
    TATRY

    Zwierzeta : zamieszkują typowo górskie zwierzęta. Cztery gatunki występują tylko w Tatrach i nigdzie indziej w Polsce. Należą do nich: świstak, kozica, polnik tatrzański i darniówka tarzańska. Najbardziej majestatycznym zwierzęciem zamieszkującym ten region jest niedźwiedź. Jego populację w całych Tatrach ocenia sią na kilkadziesiąt sztuk.
    Wśród skrzydlatych mieszkańców Tatr na uwagę zasługują: orzeł przedni, orlik krzykliwy, nurkujący w potokach pluszcz, płochacz halny, znany taternikom pomurnik, oprócz tego głuszec, jarząbek i oczywiście popularny kruk.

    Rosliny : Pomimo ostrego klimatu w rejonie Tatr występuje ok. 1000 gatunków roślin naczyniowych (tj. kwiatowych i paprotników) z czego 250 stanowią rośliny górskie i wysokogórskie. W najwyższym piętrze tatrzańskich turni, czyli powyżej 2300 m rośnie jeszcze 120 gatunków roślin. Najefektowniej prezentują się rozkwitające bujnie, zwłaszcza w porze letniej rośliny kwiatowe. Zdjęcia i informacje o najbardziej popularnych kwiatach górskich znajdziesz na stronie Kwiaty Tatr.

    piętra roślinne.
    Regiel dolny Pasmo regla dolnego stanowią na ogól lasy i polany położone najniżej czyli do wysokości 1200 m n.p.m. Lasy tej strefy są na ogół bukowo-jodłowe . Jodła wyraźnie odcina się od reszty lasu jako jaśniejsze pasma. Na jesień obszary bukowe przyjmują kolory od żółtego do czerwonego.

    Regiel górny Ta strefa roślinna obejmuje wysokość od 1200 m do ok. 1550 m n.p.m. (w Tatrach Wysokich nawet 1650 m) Jest ona porośnięta borem świerkowym. W niewielu miejscach zachowała się pradawna górnoreglowa puszcza tatrzańska.

    Piętro kosodrzewiny Kolejną strefą roślinną rozciągającą się pomiędzy 1500 m a 1800 m n.p.m. jest kosodrzewina. Najbujniejsza rośnie na wysokościach górnej granicy lasu i osiąga wysokość nawet do 3 m. Im wyżej tym staje się ona rzadsza i niższa. Na wysokościach ok. 1800 m rośnie tylko kępkami i ma wysokość kilku cm. Kosodrzewinie towarzyszy jarzębina zwyczajna w odmianie górskiej,

    Piętro hal Ta strefa roślinności rozciąga się pomiędzy 1800 m a 2300 m n.p.m. Oczywiście w niektórych miejscach górna granica przebiega nieco niżej. Np. na zimnych, północnych ścianach Świnicy hale kończą sie na wysokości 2100 - 2200 m n.p.m. W tej strefie na podłożu wapiennym wystepują: sesleria tatrzańska, dębik ośmiopłatkowy i wierzba żyłkowana, wierzba zielna. Obok nich rosną: skalnice: seledynowa, gronkowa i darniowa, fiołek alpejski, jaskier okrągłolistny, siekiernica górska.
    Turnie i piargi Najwyżej położone piętro roślinności rozciąga się od wysokości ok. 2300 m po najwyższe szczyty tatrzańskie.ęTurnie i piargi Najwyżej położone piętro roślinności rozciąga się od wysokości ok. 2300 m po najwyższe szczyty tatrzańskie. Pomimo najsurowszych warunków klimatycznych i bardzo krótko trwającego okresu wegetacyjnego (zima trwa tutaj 9 miesięcy) niektóre rośliny potrafią znaleźć tam dogodne warunki do rozwuju. Są wśród nich nie tylko porosty takie jak porost islandzki, chrobotki i alektoria. Wilgotniejsze zagłębienbia wsród skał porasta znana z niższej strefy pierwiosnka maleńka. W miejscach osłoniętych od wiatru rosną boimka dwurzędowa i kostrzewa niska żyworodna. Z roślin kwiatowych z trudnymi warunkami zmagają się: granitolubna lepnica bezłodygowa, posiadający żółte kwiaty starzec kraiński oraz goryczka przezroczysta.
    Na skałach często można spotkać zielony nalot wzorca geograficznego, stanowiącego symbiozę dwóch gatunków: mchu utrzymującego wilgoć i grzyba łączącego mech ze skałą.
    Klimat
    Klimat Tatr ma charakter wyskogórski i im wyżej tym jest ostrzejszy. Cechuje go duża zmienność zarówno pod względem ilości opadów jak i temperatury. Nie należy do rzadkości zmiana z ciepłej jesiennej pogody w surową zimę z wichurami i śnieżycami w ciągu kilku godzin. Tatrzańska pogoda jest trudna do przewidzenia,Inwersje temperatur. Częstym zjawiskiem w klimacie Tatr są występujące inwersje temperatur, polegające na wzroście temperatury wraz z wysokością. Z inwersją mamy zwykle do czynienia przy pogodzie wyżowej i braku wiatru.Opady.W rejonie Tatr średnia suma opadów jest wyższa niż na nizinach. Największe opady występują w czerwcu i lipcu a najmniejsze w lutym.
    Turnie położone są na wysokości 1352 m. n.p.m., w Tatrach Zachodnich. Stacja pośrednia kolei linowej z Kuźnic na Kasprowy Wierch. W budynku restauracja. Myślenickie Turnie otoczone są lasem regla górnego. Widoczny Giewont, Tatry Wysokie i Zachodnie oraz dolna i górna stacja kolei.

    Lasy
    W składzie gatunkowym lasów w Polsce dominuje sosna (69,0% powierzchni ogółem). Ponadto ważnymi gatunkami są: świerk (5,8%), dąb (6,2%), buk (4,2%), brzoza (6,0%), olsza (5,3%), jodła (2,5%). Struktura gatunkowa lasów w Polsce ulega korzystnym przemianom zmierzającym do wzbogacenia różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych - udział gatunków liściastych zwiększył się w latach 1945 - 1997 z 13,0% do 22,7%. Lasy lisciaste , mieszane , iglaste

    Czynniki przyrodnicze:
    -zyznosc gleb
    -stosunki wyskokosciowe(uksztaltowanie i rzezba terenu)
    -zasoby wodne

    Czynniki pozaprzyrodnicze:
    -rozmieszczenie ludnosci(gestosc sprawia latwiejszy dowoz produktow rolnych)
    -struktura agrarna (w naszmym kraju jest zla,poniewaz jest zbyt duzo gospodarstw o malej powierzchni)
    -polityka rolna panstwa (dazy do KOMASACJI gruntow)
    -wyposarzenie techniczne(zsmechanizowanie , maszyny)
    -struktora wiekowa(wiek erymetalny,niskie wyksztalcenie)

    PRODukcja rolna w Polsce
    ** ludnosc rolicza 4,3mln osob co stanowi 11%,28% ludnosci zawodowo czynnej
    ** uzytki rolne zajmuja 59% powierzchni kraju,zauwaza sie tendencje spoadku na rzecz lasow
    ** Struktora zasiewow - pod zasiewy przeznaczone jest 89% gruntow ornych ,reszte stanowia ugry i odlogi
    **Sady - stanowia okolo 1% kraju,ich udzial wzrasta w poblizu miast:Najwieksze obszary sadow : Skierniewice, Grudziac-Gora Kalwaria,Nowy Sacz ,Krakow,Poznan

    Zroznicowanie obsady ziwertzad gospodarczych:
    **BYDLO-wieksza obsade notuje sie w gospodarstwach inwiduallnych i w strefach podmiejskich ;Najwyzsze woj.Podlaskie i malopolskie Najnizsze Lubuskie Dolnoslaskie i Pomorskie
    ** TRZODA CHLEWNA -najwyzsze poglowie notuje sie o wysokiej kulturze rolnej :woj.Wielkopolskie i Kujawskopomorskie.Najnizsze na terenach gor odkarpackie,Malopolskie,Dolno Slaskie
    **Owce -obserwoje sie najwieksza koncentracje chowu owiec na terenach ze znacznym odsetkiem uzuytkow zielonych .Najwieksze poglowie:woj.malopolskie podkarpackie

    Problemy polskiego Rolnictwa
    -struktura demograficzna(starzenie sie spoleczenstwa,coraz mniej mlodych ludzi podejmuje prace w rolnictwie)
    -przenoszenie sie znacznej liczby ludnosci wiejskiej do miast gdzie latwiej znalezc prace
    -niski poziom wyksztalcenia rolnikow,niewiele z nich ma wyksztalcenie typowo rolne
    -ukryte bezrobocie w rolnictwie
    -zbyt duze rozdrobnienie gospodarstw
    -niekorzystna struktura agrarna spowodowana tradycja rolnicz i przekazywaniem gospodarstw z ojca na syna
    -brak dofinansowania przez państywo

    Konieczne zmiany w rolnictwie Polskim
    **komasacja gruntow- darzenie do tworzenia wiekszych gospodarstw
    **zachecanie do specjalizacji produkcji rolnej
    **zmiejszenie zatrudnienia
    **mechanizacja
    **modernizacja
    **dostosowanie do przepisow Ue

    Mocne strony polskiego rolnictwa do panstw UE
    **naturalne karmy dla zwierzat
    -rolnictwo bardziej ekonomiczne
    -brak modyfikacji zywnosci
    -duze osiagniecia w produkcji owocow(truskawki,pozeczki,jablka)


    Wegiel kamienny :
    -Zagłebie Gornoślaskie
    -Zaglebie Lubelskie
    (bogdanka)

    Węgiel brunatny :
    -Kaziemierz
    -Biskupin
    -Konin
    -Adamów
    -Bełchatow
    -Turoszów

    Ropa Naftowa :
    -Żarnowiec
    -Karlino
    -Barnówkko
    -Rybaki
    -Lubiatów
    -Jedlicze
    -Grabowica Strzeminska
    -Kamien Pomorski

    Rudy Cynku i Ołowiu
    -Tarnowskieg Gory
    Zawiecie
    -Olkusz

    Sól Kamienna :
    -Wieliczka
    -Bochnia
    -Rogóźno
    -Inowroclaw
    -Gora
    -Przyjma

    Siarka
    -Jeziorko
    -Osiek

    Miedź
    -Rudna
    -Lubin
    -Polkowice
    -Sieroszowiec

    Zelaz0
    -Tychow
    -Białaczów
    -Kwiatki
    -Krzemionka
    -Urdyń

    Oxygene

  • Mapa: cechy, składniki i rodzaje map Mapa – jest to obraz powierzchni ziemi lub jej części przedstawiony na płaszczyźnie według zasad odwzorowania kartograficznego, w skali, za pomocą umownych znaków graficznych. Przedmioty terenowe, zjawiska przyrodnicze oraz zagadnienia gospodarcze i społeczne są przedstawione z pomocą umownych znaków. Cechy mapy to - wymierność czyli możliwość odczytywania z mapy rzeczywistych wymiarów przedmiotów i ich położenia na ziemi oraz względem siebie. - czytelność mapy zapewniająca możliwość odczytywania treści mapy, a przede wszystkim zastosowanie odpowiednich znaków umownych. Składniki mapy - matematyczne (osnowa geodezyjna, skala mapy, odwzorowania kartograficzne ) - geograficzne (treść mapy ) - opisy pozaramkowe ( legenda -tytuł mapy, wyjaśnienie znaków umownych, oznaczenie współrzędnych oraz wszystkich danych związanych z redagowaniem mapy) Rodzaje map: - wg. skali: a. mapy w dużej skali – 1:2 000, 1:5 000, 1: 10 000 b. mapy w średniej skali – 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000 c. mapy w małej skali – 1:200 000, 1:300 000, 1:1 000 000 - wg, treści a. mapy ogólnogeograficzne: wybrzeża mórz, rzek, jeziora, lasy, osiedla, linie komunikacyjne, granice polityczne i administracyjne 1)mapy topograficzne ( 1:2 000, 1:100 000 ) 2)mapy przegladowo –topograficzne ( 1:100 000, 1:1 000 000) 3)mapy przegladowe (1:1 000 000, 1:5 000 000, 1:20 000 000) b. mapy specjalne (geologiczne, globowe, etnograficzne, drogowe ) 1)mapy przyrodnicze 2) mapy społeczno – ekonomiczne 3)mapy techniczne - wg. przeznaczenia a. mapy szkolne ,turystyczne, nawigacyjne, planistyczne, inżynieryjne, samochodowe, wojskowe - wg. sposobu użytkowania a. mapy podręczne, ścienne, telewizyjne, atlasowe 2.Odwzorowania kartograficzne polegają na przeniesieniu położenia punktów z powierzchni kuli ziemskiej na płaszczyznę mapy z zastosowaniem określonych metod matematycznych np. rzutowania geometrycznego. W praktyce odwzorowanie kartograficzne polega na matematycznym przeniesieniu na płaszczyznę mapy siatki geograficznej. Ze względu na nierozwijalność kulistego kształtu ziemi , żadne z odwzorowań kartograficznych nie może dać w pełni wiernego obrazu. Siatkę geograficzna tworzą wybrane południki i równoleżniki. Odwzorowana na płaszczyźnie (mapie) siatka geograficzna staje się siatka kartograficzną 3.Metody przedstawiania zjawisk na mapie. - metody jakościowe 1) sygnaturowa – za pomocą znaków punktowych i liniowych a. liniowa – wszelkiego typu izarytmy ( izolinie) - zasiegów - powierzchniowa b. punktowa - metody ilościowe. a. izarytmiczna b. kropkowa c. kartogramu d. arrtodiagramów 4.Ziemia w układzie słonecznym, kształt i rozmiary ziemi. Ziemia jest trzecią planetą w odległości od słońca, piąta co do wielkości. Danych o kształcie i rozmiarach naszej planety dostarczają pomiary grawimetryczne oraz geodezyjne wykonywane na jej powierzchni ,a także z kosmosu. Kształt ziemi – bryłę ziemi określa się mianem geoidy. Jej kształt określa powierzchnia oceanu, przedłużona pod lądami, prostopadła w każdym miejscu do siły ciężkości(pionu). Matematyczną figurą najbliższą kształtowi ziemi jest elipsolida obrotowa o promieniu biegunowym krótszym o 21 km. Od promienia równikowego, którego długość wynosi 6378. Rozmiary ziemi: - promień równikowy ziemi - 6378 km - połowa osi ziemskiej - 6356 km. - średni promień ziemi - 6371km. - obwód równika - 40 072 km. - długość południka - 20 004 km. - powierzchnia ziemi - 510 000 000 km kwadratowych - powierzchnia oceanów - 361 060 000 km. kwadratowych - powierzchnia lądów - 148 940 000 km. Kwadratowych 5. Ruchy ziemi i ich konsekwencje ruchy ziemi to ruch: Obrotowy ( wirowy , wokół własnej osi) - obrót ziemi wokół osi, odbywający się w rytmie dobowymi . Obiegowy ( wokół słońca po orbicie eliptycznej) – krążenie ziemi po orbicie wokół słońca, odbywające się w rytmie rocznym. Następstwa ruchu obrotowego: - spłaszczenie ziemi na biegunach ( wywołane działaniem siły odśrodkowej) - podział doby na dzień i noc - efekt coriolisa (odchylenie ciał od kierunku ruchu) - zjawisko pływów morskich - różnica czasu prawdziwego słonecznego dla miejscowości położonych na różnych długościach geograficznych Następstwa ruchu obiegowego: - zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku - zmiana czasu i miejsca wschodu i zachodu słońca - zmiany wysokości słońca nad widnokręgiem w południe - pory roku - zróżnicowanie klimatów na kuli ziemskiej : zmiany temperatury powietrza w ciągu roku. 6. Rachuba czasu Długość geograficzną określa się na podstawie różnicy czasu lokalnego południka początkowego i południka miejsca obserwacji. Różnicy czasu 1h odpowiada 15stopni długości geograficznej. Rachuba czasu lokalnego wiąże się z południkiem miejsca obserwacji. Jako średnią dobę słoneczną określono bowiem czas, jaki mija pomiędzy kolejnymi górowaniami słońca: czas ten dzieli się na 24 godziny. Początek doby cywilnej (godzinę 0 ) przyjmuje się 12 godzin wcześniej, stąd w momencie górowania, czyli w południe, jest godzina 12. Oznacza to, że w danym momencie na ziemi w każdej długości geograficznej jest inny czas lokalny (miejscowy), różniący się o 4 minuty co jeden stopień długości geograficznej (+4 min na wschód od miejsca obserwacji i –4 min na zachód od danego miejsca). W miarę jak zwiększała się prędkość i zasięg podróżowania, taka rachuba czasu stawała się niewygodna. Wydzielono wiec na ziemi 24 południkowe strefy czasowe. W obrębie każdej strefy obejmującej 15 stopni długości geograficznej, jest ten sam czas strefowy(czas środkowego południka tej strefy). Różni się on o pełną godzinę od czasu sąsiedniej strefy. Czas uniwersalny – średni czas słoneczny na południku 0 stopni.k 7.Budowa i skład chemiczny atmosfery a) skład chemiczny atmosfery Stałymi składnikami powietrza atmosferycznego, tzn. zachowującymi stały udział w jego całkowitej objętości, są: azot – 78% tlen – 21% argon – 0,9% gazy szlachetne – neon, hel, wodór, krypton, ksenon – wyst. Śladowo Zmiennymi składnikami, tj. takimi których zawartość zmienia się zarówno w czasie jak i przestrzeni, są: Para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, dwutlenek azotu, ozon b) budowa atmosfery Na podstawie charakteru zmian temperatury w kierunku pionowym wyróżniono warstwy atmosfery ( sfery ) podzielone strefami przejściowymi, zwanymi pauzami Najbliżej powierzchni ziemi jest troposfera, która sięga do 7 km. nad biegunami i ok. 16 km. nad równikiem .W niej zachodzą procesy kształtujące pogodę i klimat. Warstwa ta posiada największą gęstość. W toposferze zawarta jest prawie cała para wodna znajdująca się w atmosferze. Pomiędzy troposferą a wyżej leżącą stratosferą znajduje się warstwa przejściowa zwana tropopauzą. Stratosfera sięga do 50 km. temperatura w dolnych partiach utrzymuje się na poziomie –50C, a następnie wzrasta do ok. 0C. Pod wpływem promieniowania słonecznego następuje przemiana tlenu w ozon, co wywołuje wyzwalanie się ciepła. Ta część atmosfery nosi nazwę ozonosfery. Stratopauza ma stałą temperaturę ok. 0C i oddziela od stratosfery leżącą wyżej mezosferę. W mezosferze sięgającej do ok. 80 km. dochodzi do stałego spadku temperatury do – 90. Strefą oddzielającą mezosferę od położonej nad nią termosfery jest mezopauza. W termosferze temperatura rośnie wraz z wysokością osiągając na wysokości ok. 400km. 1500C, co wiąże się z pochłanianiem promieniowania słonecznego przez cząsteczkowy tlen i azot. Powietrze w tej sferze jest silnie zjonizowane – stad nazywa się ją także jonosferą. Występuje tu również zjawisko zorzy polarnej, czyli świecenie zjonizowanych atomów tlenu i azotu. Ostatnią wydzielona obecnie strefą jest egzosfera. Często nazywa się ją warstwa rozproszenia gazów , gdyż jest to szczególną własnością. Sięga ona do wysokości 2000km. 9.Wiatry, ich geograficzny rozkład , wiatry lokale Wiatry – poziome ruchy warstw powietrza w określonych kierunkach. Zróżnicowanie ciśnienia na kuli ziemskiej prowadzi do poziomego ruchu mas powietrza od ośrodków wyżowych do niżowych , czyli do powstawania wiatrów. I.wiatry stałe - pasaty(stałe wiatry wiejące od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu) - antypasaty II.wiatry zmienne - zachodni III.wiatry okresowe - monsuny( wiatry zmieniające się okresowo, powstają na skutek różnic ciśnienia między lądem a oceanem. Występowanie – Azja południowa i południowo – wschodnia, Afryka, Australia) - bryza (w dzień wieje znad morza, nocą znad lądu. Powstaje na skutek szybszego rozgrzewania się lądu. W lecie łagodzi upału, w zimie mrozy.) - wiatry zboczowe IV.wiatry nieokresowe - fen (suchy i ciepły, nieraz bardzo gwałtowny, występuje na zawietrznej stronie gór . Pojawia się po przejściu wilgotnego powietrza nad łańcuchem górskim ) - bora , (suchy wiatr zstępujący z gór, napływa z okolic zimniejszych do cieplejszych i przynosi ochłodzenie ) - mistral (zimny, silny, wiejący dolinami, występuje zimą i wiosną ) Wiatry lokalne – wiatry na wybrzeżu wiejące w ciągu dnia znad morza na ląd, a w nocy z lądu 10. Wilgotność powietrza a chmury Zawartość pary wodnej w atmosferze wyrażona w gramach w jednostce objętości powietrza nazywa się – wilgotnością bezwzględną Miarą stopnia nasycenia powietrza parą wodną jest wilgotność względna. Wyraża ona stosunek aktualnej wilgotności do wilgotności , która nasyciłaby powietrze w danej temperaturze. Wilgotność powietrza nasyconego wynosi 100%. Dalsza dostawa pary wodnej powoduje stan przesycenia i prowadzi do jej skroplenia, czyli kondensacji. Przy określonej zawartości pary wodnej w powietrzu , wzrost jego temperatury powoduje spadek wilgotności względnej , a spadek temperatury – wzrost wilgotności. Temperatura przy której następuje stan nasycenia powietrza i kondensacja zawartej w nich pary wodnej , określana jest jako temperaturą punktu rosy. Spadek temperatury następuje w czasie nocy (wychładzanie powietrza ), powstaje wtedy rosa lub szron. Temperatura spada również w czasie ruchów wznoszących powietrza, wtedy na określonej wysokości zwanej poziomem kondensacji, przy obecności jąder kondensacji, którymi są mikroskopijne cząstki lodu lub pyłów, powstają chmury. Podział chmur ze wzgl. na wygląd zewnętrzny: - pierzaste ( pojedyncze , delikatne, włókniste, nie dają opadów, zapowiadają zmianę pogody , tworzą się na wysokości 6-12 km.) - kłębiaste ( biała „oddzielna”, „letnia” chmura, może dać przelotny opad. 2-6km.) - warstwowe ( niska, szara warstwa o jednolitej podstawie, pokrywająca całe niebo. Daje opad mżawki, słupków lodowych lub śniegu ziarnistego .Tworzą się do wysokości 2km. ) występują również formy mieszane: - pierzasto - warstwowe - pierzasto – kłębiaste - warstwowo- kłębiaste - warstwowo – deszczowe - kłebiasto – deszczowe 11.Typy klimatów na kuli ziemskiej Składniki klimatu : - temperatura powietrza - opady - wiatry Czynniki klimatyczne ( geograficzne ) mające wpływ na kształtowanie się klimatu: - szerokość geograficzna - wysokość bezwzględna - rodzaj podłoża ( morze, ląd ) - rzeźba, roślinność, pokrywa śnieżna i lodowa, prądy morskie Klimat morski;charakteryzuje się chłodnym latem, łagodna zimą oraz małymi rocznymi i dobowymi amplitudami temperatury powietrza; poniżej 23 C. Klimat lądowy; charakteryzuje się upalnym latem, mroźnymi zimami, dużymi amplitudami dobowymi i rocznymi temperatury powietrza, które wynoszą ponad 23 C. Występują niewielkie opady w lecie. Klimat górski; charakterystyczną cechą jest obniżenie temperatury powietrza wraz z wysokością, występowanie wiatrów spadających (halny) oraz występowanie większych opadów. Stosuje się również inny podział; występuje 5 stref klimatycznych, a w każdej z nich kilka typów klimatu. 1) Strefa klimatów równikowych gorących , z temperaturą średnią roczną powyżej 20C, pory roku są wyznaczone przez pory opadów. a) równikowy ; duże opady, małe dobowe i roczne wahania temperatury (Kotlina Kongo, Nizina Amazonki, Archipelag Malajski ) b) podrównikowy wilgotny ; dwie pory deszczowe i suche, nieznaczne wahania temperatury ( Północna część wyżyny Brazylijskiej, północna Australia ) c) podrównikowy suchy; sawannowy z porą suchą i deszczową oraz znacznymi wahaniami temperatury ( Sudan, Środkowa i południowa część Wyżyny Brazylijskiej) 2) Strefa klimatów zwrotnikowych; ze średnią temperaturą najchłodniejszego miesiąca od 10C do 20C. Notuje się tu temperatury wyższe niż w pozostałych strefach. Opady przypadają na półrocze letnie lub są bardzo skąpe, sporadyczne. a) zwrotnikowy; skrajnie suchy; brak opadów, duże dobowe amplitudy temperatury (Sahara, Półwysep arabski, zachodnia i środkowa Australia) b) zwrotnikowy morski ; znaczna ilość opadów przez cały rok. Małe wahania temperatury.( zatoka meksykańska, Floryda, Australia południowo- wschodnia ) c) monsunowy gorący; duże opady w porze deszczowej, małe wahania temperatury (Indie, Indochiny) 3) Strefa klimatów podzwrotnikowych ze średnią temperaturą najchłodniejszego miesiąca od 0C do 10C a) śródziemnomorski lata ciepłe, suche, zimy łagodne, wilgotne (europejskie i afrykańskie wybrzeża morza Śródziemnego, Wyżyna Irańska, Kalifornia, Południowa Australia ) b) podzwrotnikowy monsunowy ; lata wilgotne, zimy suche ( Korea, Chiny Południowo-wschodnie) c) pustynny ciepły ; mało opadów, duże dobowe i roczne amplitudy temperatury (Nizina Turyńska, Gobi, Wielka Kotlina i Wyżyna Prerii w Ameryce Północnej) 4) Strefa klimatów umiarkowanych - klimaty umiarkowane ciepłe: a) morski; znaczne opady przez cały rok, małe roczne amplitudy temperatury (Europa zachodnia) b) lądowy małe opady, duże roczne amplitudy temperatury ( Europa wschodnia, Syberia południowa, południowa Kanada) c) przejściowy; duża zmienność stanów pogody( Europa Środkowa, ) d) monsunowy chłodny; duże opady letnie, znaczne amplitudy temperatury ( Chiny Północno-Wschodnie ) - klimaty umiarkowane chłodne: a) morski łagodne zimy, chłodne lata, opady znaczne przez cały rok(Islandia, Norwegia) b) lądowy krótkie chłodne lato, długie mroźne zimy, mało opadów(Środkowa Syberia, środkowa Kanada, Południowa Argentyna) 5) Strefa klimatów okołobiegunowych – ze średnią temperaturą poniżej 0C a) subpolarny temperatura najcieplejszego miesiąca nieco powyżej 0C (Alaska, północna Kanada i północna Syberia) b) polarny; mrozy przez cały rok, opady śniegu (Antar0ktyda, Arktyka, Grenlandia) 12. Bilans wodny ziemi Zasoby wodne Ziemi stanowią hydrosferę. Prawie 94% objętości to wody oceanów. Na lądach wody powierzchniowe stanowią mniej niż 2% objętości hydrosfery, w tym wody jezior, lodowców, wody spływające rzekami. Wody podziemne gromadzą ok.4%. woda zawarta w atmosferze w postaci pary wodnej i chmur to zaledwie 0,001%. Woda tworząca hydrosferę jest w ciągłym ruchu . Krążenie obejmuje: - parowanie z powierzchni zbiorników wodnych,, z powierzchni terenu i organizmów - przemieszczanie się pary wodnej w atmosferze - opad - wsiąkanie - spływ powierzchniowy, i podziemny Zestawienie strat i zysków wody w ciągu roku na określonym obszarze nazywa się bilansem wodnym Gdy rozpatrujemy bilans dla całego globu to po stronie strat mamy parowanie a po stronie zysków opady. 13. Oceany i morza, ruchy wody morskiej Powierzchnia oceanów wraz z morzami wynosi 361 km kw., co stanowi 71% powierzchni globu ziemskiego. Przybliżona ilość zasobów wody tkwiących w tych zbiornikach stanowi 94% zasobów wodnych Ziemi. Ocean Spokojny, Ocean Indyjski czy Ocean Atlantycki są częściami jednego oceanu zwanego Wszechoceanem. Częściami oceanów są morza, które ze wzg. na położenie i sposób kontaktu dzieli się : - przybrzeżne oddzielone od oceanu wyspami lub półwyspami ( morze Beringa, morze Ochockie, morze Japońskie - międzywyspowe; oddzielone od oceanu archipelagami wysp ( morze Celebes, morze Jawajskie ) - otwarte – szeroko połączone z oceanem ( morze Północne, morze Arabskie ) - śródziemne miedzykontynentalne; wyraźnie oddzielone od pełnego oceanu, komunikujące się z nimi tylko wąskimi cieśninami i otoczone lądami (morze Sródziemne, morze Czerwone, morze Karaibskie, morze Arktyczne ) - śródziemne wewnątrzkontynentalne – łączące się z oceanem także przez wąskie ale płytkie cieśniny i położone wewnątrz jednego lądu (morze Bałtyckie ) Ruchy wody morskiej -woda w oceanach i morzach znajduje się w ciągłym ruchu, zwłaszcza w warstwie powierzchniowej. Ruch ten jest spowodowany działaniem różnych przyczyn, z których najważniejsze to: - działanie wiatru, różnice w nagrzewaniu się wody w różnych punktach morza czy oceanu, przyciągająca siła księżyca i słońca. Występują trzy ruchy wody morskiej: 1) Falowanie wody morskiej powstaje pod wpływem uderzenia mas powietrza o powierzchnię wody. Cząstki wody zostają wprawione w ruch kołowy. Wiele kołowych ruchów cząstek wody tworzy przemieszczającą się falę. Fale powstają nie tylko pod wpływem działania wiatru, również mogą być wywołane wybuchami wulkanów, trzęsieniami ziemi. 2) Prądy morskie są to potężne rzeki przemierzające powierzchniowe warstwy oceanów i mórz. Przyczyny powstawania prądów morskich to: - wiatry, siła Coriolisa, zamiany temperatury i zasolenia wody 3) Pływy są to rytmiczne ruchy wody morskiej, wywołane przyciągającym działaniem Księżyca i Słońca Przypływ morza to moment najwyższego stanu wody w morzu wywołanego pływami, Odpływ to moment najniższego stanu. 14. Wody podziemne, źródła W zależności od głębokości zalegania warstwy wodonośnej można wydzielić dwa rodzaje wód podziemnych. Wody warstwy wodonośnej leżącej blisko powierzchni ziemi noszą nazwę zaskórnych. Poziom ich waha się w zależności od opadów atmosferycznych. Jeżeli warstwa nieprzepuszczalna znajduje się na większych głębokościach to gromadzona nad nią woda w warstwie wodonośnej nosi nazwę gruntowej. Są to wody czyste, przefiltrowane w sposób naturalny i niepodatne na wpływy atmosfery. Na znacznych głębokościach pod warstwami trudno przepuszczalnymi występują wody głębinowe. Mogą one tworzyć podziemne zbiorniki lub występować w postaci wód szczelinowych. Są to wody mineralne o podwyższonej temperaturze noszące nazwę cieplic lub term. Część wód podziemnych jest związana w postaci lodu. Wody podziemne zasilane są przez opady. Rozmiary zasilania zależą od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu oraz przepuszczalności podłoża. Wody podziemne rzadko pozostają w bezruchu. Zasilają podziemne rzeki i jeziora, oraz pod naporem ciśnienia hydrostatycznego lub siły ciężkości – wypływają na powierzchnię w postaci źródeł , a więc miejsce naturalnego wypływu wody podziemnej na powierzchnię otworem lub szczelinę nosi nazwę źródła Źródła najczęściej można spotkać na stokach, u podnóża wzniesień, w dolinach, u podnóża zboczy. 1)źródła w stosunku do rzeźby terenu : a) grzbietowe b; stokowe c;dolinne 2)źródła ze wzg. na rodzaj przewodu jakim wypływa woda: a warstwowe b szczelinowe 3)źródła ze wzg. na siłę powodującą wypływ wody a spływowe b; podpływowe 4) źródła ze wzg. na położenie wypływu wody w stosunku do ułożenia warstw skalnych a- wstępujące b- zstępujące 5)źródła ze wzg. na temperaturę a zmiennocieplne b stałocieplne - cieplice Odmiennym typem źródeł są gejzery – zwane także źródłami wytryskowymi. Są to źródła gorące, które co pewien czas tryskają jak fontanny. 15.Rzeki , typy ustrojów rzecznych Rzeki stanowią znikomą część hydrosfery. Większe cieki , otrzymujące wiele dopływów w postaci strug, strumieni, potoków noszą nazwę rzek. Występowanie rzek stałych jest uzależnione od zasilania, które musi przekraczać straty wody na parowanie oraz wsiąkanie. Rzeki mogą być zasilane : - spływającymi powierzchniowo wodami opadowymi - wodami roztopowymi pochodzącymi z tajania śniegu lub lodowców - wodami jezior - wodami podziemnymi Obszar z którego spływają wody do jednej rzeki – dorzecze Dorzecze wszystkich rzek uchodzących do jednego morza lub oceanu tworzą zlewisko Rzeka uchodząca wraz z dopływami do morza lub kończąca swój bieg na obszarze bezodpływowym tworzy system rzeczny. Największy system rzeczny tworzy Amazonka Roczny rytm wahań związanych z zasilaniem oraz towarzyszące mu zjawiska np. zlodzenie określają ustrój rzeki. Warunki klimatyczne i inne składniki środowiska geograficznego maja decydujący wpływ na wodny ustrój rzek. Typy ustrojów rzecznych: 1) Lodowcowy; mają rzeki biorące swój początek w lodowcach, a wahania przepływu wiążą się w nich głównie z intensywnością topnienia lodowców (Ren,) 2) Śnieżny przez większą część roku są zamarznięte, max. stany i przepływy wód wiosną w okresie topnienia śniegów( rzeki Syberii, Kanady ) 3) Deszczowy wysokie stany wód i max przepływy w okresach nasilonych opadów. W zależności od występowania opadów w ciągu roku wyróżnia się: a- deszczowy oceaniczny zasilane przez opady równomiernie przez cały rok , stany wód i przepływy wyrównane, z niewielka przewagą zimie ( Tamiza, Sekwana, Wezera, Loara) b- deszczowy monsunowy; max stany i przepływy w porze deszczowej, minimalne w porze suchej ( Ganges, Jangcy ) c- deszczowy zwrotnikowy; max stany i przepływy w okresie deszczów zenitalnych, minimalne do wyschnięcia w porze suchej (rzeki Australii, Afryki Północnej) d- deszczowy równikowy zasilanie deszczami przez cały rok, stałe wysokie stany i przepływy ( Amazonka, Kongo ) 4 Złożony (mieszany); wysokie stany i przepływy wiosną (roztopy) i latem opady (Wisła, Odra ) 16. Jeziora Jezioro to naturalny zbiornik wody, zajmujący zagłębienie na powierzchni ziemi i nie mający bezpośredniego położenia z morzem. Jeziora są głównym dostawcą pary wodnej na lądach. Jeziora są zasilane wodami uchodzących do nich rzek, wodami opadowymi oraz niekiedy wodami podziemnymi. Aby jeziora mogły powstać, muszą istnieć sprzyjające warunki min. - istnienie zagłębień, gdzie może gromadzić się woda - odpowiednią budowę geologiczną - odpowiednie warunki klimatyczne Jeziora są tworami zanikającymi, geologicznie krótkotrwałymi. Zanikanie następuje przez zarastanie, wypełnianie osadami mineralnymi lub w skutek erozyjnego otwarcia misy, zwłaszcza tam gdzie przepływa rzeka. Fazy rozwoju i zaniku jezior: - młodość: misa posiada stan pierwotny o kamienistym żwirowym lub piaszczystym dnie, ubogie we florę i faunę - dojrzałość: osadzanie się mułu na dnie toni jeziornej, rozwój życia organicznego, kształt misy nieco zmodyfikowany - starość: pierwotne formy misy zanikają, osady na całym dnie, rozwój flory na całej powierzchni, duże spłycenie - zanik: wypełnianie głębi jeziora mułem, tworzenie się torfu i przeobrażanie się w bagno, płytko pod powierzchnią zalegające ławice są opanowane przez florę z roślinnością krzewiastą Ustalając pochodzenie jeziora należy brać pod uwagę zarówno pochodzenie misy jeziornej, jak i pochodzenie wody. Można wyróżnić następujące jeziora: 1)tektoniczne; tworzą się w zapadliskach tektonicznych, w rowach tektonicznych( Bajkał, Bałchasz, Tanganika, Malawi ) 2)reliktowe; powstałe w wyniku odcięcia części dawnych mórz od oceanów przez formy powierzchni ziemi wytworzone działaniem ruchów tektonicznych (kaspijskie, Aralskie) 3)wulkaniczne; misy jeziorne ulokowane sa w kraterach wygasłych wulkanów, a woda jest pochodzenia atmosferycznego( Albano i Bolsena we Włoszech, Jeziora w Owernii we Francji ) 4)krasowe –misy powstają w zagłębieniach po zapadniętych jaskiniach, wytworzonych przez wody podziemne, w skałach wapiennych(jeziora w Dalmacji 5)przyrzeczne; powstają w wyniku zatamowania odpływu wody w dolinie, także w opuszczonych meandrach, ( 6)przymorskie; powstałe nad brzegami mórz w wyniku całkowitego odcięcia limanów, lagun, zatok(polskie jeziora przy wybrzeżu Bałtyku) 7)lodowcowe;wypełniają zagłębienia terenu powstałe wskutek działalności lodowców i lądolodów .ze wzg. na misy jeziornej, wygląd i kształt dna można wyróżnić: a morenowe; wywołane nieregularnym nagromadzeniem osadu, z urozmaicona linia brzegową (Śniardwy, Mamry b rynnowe; tworzące się pod lodem (Gopło, Ostrzyckie, Raduńskie) c- oczka;powstają wskutek wytopienia się brył martwego lodu zagrzebanego w osadach lodowcowych d- cyrkowe(karowe); osadzone w zagłębieniach powstałych w górach pod polem firnowym w wyniku erozji lodowcowej 8)tektoniczno lodowcowe –powstałe w zagłębieniach pochodzenia tektonicznego przez lądolód ( jezioro Górne, Huron, Erie, Ontario, Ładoga ) Jeziora są również pochodzenia kosmicznego – ich wody wypełniają kratery meteorytowe, np.Ungave w Kanadzie Największe jeziora Ziemi - Kaspijskie Rosja - Kazachstan - Górne; Kanada – USA - Wiktorii; Afryka - Huron Kanada - USA - Michigan; USA Najgłębsze jeziora - Bajkał; Azja - Tanganika; Afryka - Kaspijskie - Azja 17.Lodowce górskie i lądolody Wody znalezione w lodowcach to około: 2% objętości hydrosfery 96% lądowych wód powierzchniowych Współczesne pokrywy lodowe zajmują ok. 10 % powierzchni lądów. Pokrywy lodowe tworzące lodowce górskie lub lądolody, powstają tam gdzie ukształtowanie terenu sprzyja gromadzeniu się dużych ilości śniegu, który wskutek niskich temperatur nie zostaje stopiony w ciągu lata. Warunki powstawania lodowców: Odpowiednia temperatura powietrza – średnia roczna temperatura poniżej 0 st. Opady wyższe niż topnienie Ukształtowanie terenu Lodowce górskie –występują we wszystkich strefach klimatycznych. W ich budowie wyróżnia się: pole firnowe, położone zawsze powyżej granicy wiecznego śniegu i jęzor lodowcowy. W zależności od ukształtowania powierzchni terenu oraz ilości opadów śniegu , lodowce przybierają różne formy : 1 Lodowce alpejskie mają rozłożyste jedno pole firnowe i jeden jęzor lodowcowy 2 Lodowiec norweski mają jedno pole firnowe i kilka krótkich jęzorów 3- Lodowiec piedmontowy jedno pole firnowe z którego wypływa kilka długich jęzorów. Lądolody zwane tez lodowcami kontynentalnymi, tworzą olbrzymie pokrywy lodowe o wypukłym kształcie . Lód rozprzestrzenia się promieniście na wszystkie strony, przelewając się przez przeszkody w postaci lobów. Współcześnie lądolody występują jedynie na Grenlandii i Antarktydzie. Lądolód antarktyczny jest największy, o grubości ok.4 km. , lądolód grenlandzki jest znacznie mniejszy. Grubości ok. 2 km. Ruch lodu w lądolodach odbywa się ku brzegom . 18. Budowa wnętrza Ziemi We wnętrzu Ziemi wyróżnia się trzy główne strefy: 1. Skorupa ziemska jest to zewnętrzna powłoka kuli ziemskiej, sięga ona do 50 km. w głąb ziemi. Budują ją dwie strefy: granitowa , występująca tylko w obrębie kontynentów i bazaltowa, opasująca całą kulę ziemską 2. Płaszcz ziemi to warstwa położona pomiędzy nieciągłością Gutenberga, a nieciągłością Mohorovicicia. Ta ostatnia jest powierzchnią oddzielającą płaszcz od skorupy ziemskiej. Wyróżnia się płaszcz wew. i zew. 3. Jądro zajmuje ponad połowę średnicy Ziemi. Panuje tam bardzo wysokie ciśnienie. Jądro dzieli się na dwie części - jądro wewnętrzne( jest ciałem stałym) , a jądro zewnętrzne( ciekłym). Górną granicę jądra wyznacza – powierzchnia nieciągłości 19.Skały Skorupa ziemska jest zbudowana ze skał, skały natomiast składają się z minerałów. Zespoły jednorodnych lub różnorodnych minerałów powstałych w określonym procesie geologicznym nazywa się skałami Rodzaje skał: 1. Magmowe a. głębinowe b. wylewne 2. Osadowe a. okruchowe b. pochodzenia organicznego c. pochodzenia chemicznego 3. Metamorficzne 20. Skały magmowe Skały te powstają w wyniku krystalizacji minerałów z magmy lub lawy. Dzielimy je na: 1. skały magmowe głębinowe – powstają w wyniku krystalizacji stopu magmowego znajdującego się w głębszych strefach skorupy, krystalizują się na dużych głębokościach, w warunkach wysokiego ciśnienia i powoli obniżającej się temperatury. Posiadają budowę zwaną jawnokrystaliczną. Wyróżnić możemy wśród nich skały kwaśne ( jasna barwa granit ) i zasadowe (dioryt ciemne). Inne skały głębinowe to: Gabro, Sjenit. 2. Skały magmowe wylewne – powstają w wyniku krystalizacji lawy, są zbudowane z bardzo drobnych kryształków i noszą nazwę skrytokrystalicznnych. Skały wylewne kwaśne to porfiry kwarcowe, obojętne to bazalt, andezyt, melafir. Skały magmowe maja duże zastosowanie praktyczne, zwłaszcza w budownictwie, drogownictwie, oraz jako materiał dekoracyjny. 21. Skały osadowe Powstają w wyniku nagromadzenia i osadzenia produktów wietrzenia starszych skał jak również resztek roślinnych i zwierzęcych o rożnym stopniu rozkładu. Mogą tez tworzyć się w wyniku wytrącania z roztworów wodnych. Głównymi procesami uczestniczącymi w genezie tych skał są: transport, sedymentacja, diageneza. Dzielimy je na: 1. skały osadowe okruchowe; powstają w wyniku nagromadzenia produktów niszczenia innych skał. Początkowo są to skały luźne, które w zależności od rozmiarów okruchów nazywa się gruzem, żwirem, piaskiem, mułem lub iłem. Z luźnych skał mogą powstać skały zwięzłe np. brekcja z gruzu, ze żwiru zlepieniec, z piasku piaskowiec :są to skały złożone z okruchów scementowanych spoiwem – lepiszem. 2.skały pochodzenia organicznego powstają z nagromadzenia szczątków roślinnych i zwierzęcych, jak również w wyniku działalności organizmów. Do najpospolitszych należą: - wapienie ( kreda, ) - skały krzemionkowe (diatomity) - węgle (torf, węgiel brunatny, kamienny ) - węglowodory (ropa naftowa, gaz ziemny,) 3.skały pochodzenia chemicznego powstają w wyniku nagromadzenia minerałów wytrąconych z roztworów wodnych. Należą do nich: gips, sole kamienna i potasowa, dolomity. 22.Skały metamorficzne- przeobrażone Skały te powstają pod wpływem czynników fizycznych i chemicznych. Do czynników chemicznych, zaliczamy wody, zwłaszcza gorące, będące bardzo aktywnym rozpuszczalnikiem. Do fizycznych zaliczamy: wpływ temperatury i ciśnienia. Przeobrażeniu może ulegać budowa wewnętrzna, skład mineralny, często też skład chemiczny. Do najbardziej znanych skał metamorficznych należą: marmury, kwarcyty, gnejsy, łupki 23. Teoria płyt litosfery Litosfera obejmuje nie tylko cała skorupę ziemską, lecz również leżącą powyżej astenosfery sztywną cześć górnego płaszcza, tzw. warstwę perydotytową i jako całość zachowuje się jako ciało sztywne. Całą litosferę budują warstwy skał . Litosfera podzielona jest głębokimi, sięgającymi płaszcza ,pęknięciami na boki, zwane krami lub płytami litosfery. W obrębie litosfery wyróżnia się 6 płyt wielkich i kilka mniejszych. Płyty litosfery wykonują ruchy poziome. Ruch ten jest możliwy dzięki plastycznym właściwościom astenosfery, a wywołany jest prądami konwekcyjnymi materii w płaszczy Ziemi. W miejscu w którym strumień ciepła dociera do litosfery, następuje jej osłabienie i pękniecie: powstają ryfty. Poziomo skierowane odcinki prądów konwekcyjnych powodują poziome przemieszczanie się, odsuwanie się od siebie fragmentów litosfery tworzących płyty. Zstępujący ruch prądów konwekcyjnych prowadzi do ugięcia litosfery, tam gdzie ma ona niewielką grubość. Następuje wciąganie płyty jedna na drugą. Kolizje płyt litosfery przemieszczających się w przeciwnych kierunkach powodują fałdowanie osadów oceanicznych i dolepianie ich do kontynentów. Z ruchami płyt związane są również zjawiska wulkaniczne i trzęsienia ziemi. Pionowe ruchy fragmentów litosfery wywołane są przede wszystkim dążeniem do zachowania równowagi izostatycznej w skorupie ziemskiej, czyli zachowaniem mas skalnych. 24.Zjawiska wulkaniczne Wulkanizm to ogół zjawisk związanych z wydobywaniem się na powierzchnię Ziemi lawy i innych stałych i gazowych produktów wybuchu wulkanów. Lawy i inne produkty wulkaniczne wydobywają się albo otworem, zwanym kraterem, będącym zakończeniem komina sięgającego ogniska magmowego, albo szczelinami. Na powierzchni lawy budują pokrywy lawowe lub góry wulkaniczne o kształcie kopuł lub stożków. Przebieg wybuchu wulkanu zależy od rodzaju lawy i ilości zawartych w niej gazów. Gwałtowne wybuchy, pod dużym ciśnieniem gazu, doprowadzają do rozpylenia lawy i powstawania popiołów wulkanicznych. Produkty wybuchów wulkanów: - produkty gazowe : para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, fluor, chlor, azot, wodór - produkty ciekłe: lawa - produkty stałe : bomby wulkaniczne, bloki, popiół, piasek, pumeks Typy wulkanów: 1. tarczowe powstają z lawy wolno krzepnącej ( zasadowej ) 2. stożkowe powstają z lawy szybko krzepnącej ( kwaśnej ) Występowanie wulkanów: jest związane z ruchem płyt litosfery. Najwięcej wulkanów występuje w miejscach rozstępowania się płyt. Najważniejsze obszary wulkaniczne to: wybrzeża Pacyfiku, południowa Europa, Afryka wschodnia, Islandia, Ameryka północna i południowa. Na kuli ziemskiej występują wulkany czynne, drzemiące, wygasłe. 25. Ruchy lądotwórcze. Ruchy lądotwórcze to powolne, długotrwałe, pionowe ruchy skorupy ziemskiej. Powodują one przy ruchu obniżającym transgresię morza- wkraczanie morza na ląd. Ruchy wypiętrzające prowadzą do ustąpienia morza z lądu, czyli jego regresji. Do najważniejszych obszarów podnoszących się należą: wybrzeże Norwegii, wybrzeża Zatoki Botnickiej, Sumatra, wybrzeże zatoki meksykańskiej. Obszary obniżające się to : Dalmacja, południowa Grenlandia , północno-zachodnie-wybrzeża Ameryki południowej. Skorupa ziemska, dzięki podnoszeniu się w niektórych miejscach a obniżeniu w innych, dąży bowiem do zachowania równowagi. Ruchy lądotwórcze prowadzą do zmiany linii brzegowej i oddziałują na przebieg procesów rzeźbotwórczych na lądach przez zmiany położenia podstawy erozji. Pionowe i poziome ruchy skorupy ziemskiej powodują również powstawanie pęknięć, wzdłuż których następują przesunięcia warstw skalnych: tworzą się uskoki, rowy, zręby, kotliny, zapadliska 26. Ruchy górotwórcze Ruchy górotwórcze polegają głównie na pofałdowaniu warstw skalnych i powstawaniu gór . Powstawanie łańcuchów górskich o budowie fałdowej jest związane z kolizjami płyt litosfery. Nacisk lub opór płyt powoduje sfałdowanie osadów dna oceanicznego. Pierwotne ułożenie warstw skał osadowych jest prawie poziome. Pod wpływem bocznych nacisków na poziomie warstwy skalne tworzą się fałdy. Fałdy mogą mieć bardzo różną wielkość i kształt. Sfałdowana strefa zwiększa obciążenie litosfery, która ulega wgnieceniu w astenosfer. Góry, jako formy rzeźby ,powstają dopiero później, czasem wiele milionów lat później , gdy pionowe ruchy izostatyczne doprowadzą do wypiętrzenia się sfałdowanego obszaru, a procesy erozji do jego selektywnego niszczenia , zgodnie z odpornością skał. Góry fałdowe mogą powstać w wyniku kolizji dwu płyt litosfery typu kontynentalnego np. alpejskie pasma górskie Europy południowej, Afryki Północnej i Południowej Azji. 27. Trzęsienie Ziemi trzęsienie ziemi to naturalny, krótki, gwałtowny wstrząs ( lub ich seria ) gruntu, powstały pod powierzchnią ziemi i rozchodzący się w postaci fal sejsmicznych od środka, znajdującego się na powierzchni ,gdzie drgania są najsilniejsze. Miejsce, w którym powstają drgania skorupy ziemskiej, nazywa się ogniskiem ( hipocentrum ) Głębokość ogniska bywa różna i wynosi od kilku do kilkuset kilometrów. Punkt na powierzchni Ziemi najwcześniej uderzony przez fale sejsmiczne to epicentrum trzęsienia. W epicentrum trzęsienie jest najsilniejsze; w miarę oddalania się od epicentrum siła wstrząsów maleje. Najczęstsze i najsilniejsze trzęsienia ziemi maja miejsce w rejonach grzbietów śródoceanicznych, rowów oceanicznych i towarzyszących im łańcuchów wysp i młodych pasm gór fałdowych. Obszary sejsmiczne – to takie tereny, na których budowa geologiczna sprzyja istnieniu drgań skorupy ziemskiej. Portugalia, południowa Hiszpania. Pireneje, Alpy, Apeniny, Azja mniejsza, Kaukaz, Himalaje- 50% trzęsień, Kordyliery, Andy, Japonia, Filipiny, Nowa Zelandia –40% trzęsień, 10% - pozostałe obszary. 28.Wietrzenie Całokształt zmian fizycznych, którym podlegają skały nazywa się wietrzeniem. Proces ten polega na fizycznym rozluźnieniu skał oraz chemicznej ich przemianie pod wpływem oddziaływania atmosfery, hydrosfery, i biosfery. Rodzaje wietrzenia: 1. Wietrzenie fizyczne(mechaniczne)- rozpad skał bez zmiany składu mineralnego pod wpływem np.; - rozsadzania skał przez zamarzniętą wodę - rozszerzania i kurczenia się minerałów przy dużych różnicach temperatury dobowej. 2. Wietrzenie chemiczne prowadzi do zmiany składu mineralnego pod wpływem np. - działalności wody ( rozpuszczanie, hydroliza, uwodnienie ) - innych procesów ( utlenienie ) 3. Wietrzenie biologiczne ( organiczne)`- rozluźnienie fizyczne i chemiczne zwięzłości skał w wyniku działalności organizmów żywych (kopanie, korzenie drzew rozsadzają skały ) Charakter wietrzenia i jego intensywność zależy od klimatu. 29. Działalność wiatru Działalność wiatru może być trojakiego rodzaju: 1. niszcząca: deflacja i korozja 2. transportująca 3. akumulacyjna Rozmiary działalności wiatru zależą od charakteru podłoża , klimatu, stopnia pokrycia szatą roślinną. W największym stopniu wiatr działa na terenach równinnych o suchym klimacie i dużych wahaniach dobowych i rocznych temperaturach powietrza. Działalność wiatru jest ułatwiona gdy występuje skąpa roślinność lub nie ma jej wcale. 30. Działalność wód podziemnych Pewne części skorupy ziemskiej zbudowane są ze skał rozpuszczalnych w wodzie, do których należą ; gips, sól, dolomit. Ponieważ skały te posiadają zazwyczaj bardzo dużo szczelin, to wody opadowe wzbogacone w dwutlenek węgla i płynące po powierzchni dostają się w głąb i dzięki temu powstają różnorodne formy zarówno na powierzchni jak i pod ziemią. Proces doprowadzający do powstania tych form nosi nazwę krasowienie. Do najważniejszych form krasu powierzchniowego należą; - żłobki i żebra krasowe - lejki krasowe - uwały - polja Do najważniejszych form krasu podziemnego należą: - studnie - ponory - jaskinie, groty, pieczary Wymywająca działalność wód podziemnych: prowadzi do rozmywania, wymywania, i odprowadzania cząstek mineralnych. 31.Działalność wód płynących Wody płynące, chociaż stanowią tylko niewielką część hydrosfery, swoją działalnością w znacznym stopniu wpływają na rzeźbę powierzchni Ziemi. Działalność ta jest związana z ruchem wody, czyli jej płynięciem dzięki sile ciężkości. Działalność wód płynących to działalność: 1. działalność niszcząca erozja ( niszcząca działalność polegająca na pogłębieniu i poszerzeniu koryta rzecznego 2. działalność transportująca zależnie od posiadanej siły rzeka transportuje różne materiały . Unosi i przenosi a. materiał rozpuszczony, doprowadzany głównie przez wody gruntowe i źródłowe b. materiał organiczny c. materiał zawieszony i wleczony w postaci drobnych cząsteczek, piasków, żwirów 3. działalność osadzająca ( akumulacyjna ) – osadzanie naniesionego przez rzekę materiału, gdy obciążenie jest większe niż siła transportowa. 32.Działalność morza Działalność rzeźbotwórcza wód morskich obejmuje przede wszystkim pas graniczny lądu i morza , czyli wybrzeże. Masy wody poruszane przez wiatr ( fale i prądy morskie ) oraz podnoszone wskutek przyciągania Księżyca i Słońca ( pływy) wykonują na wybrzeżu pracę niszczącą ( abrazja ) i budującą (akumulacja). Przebieg tej działalności zależy od charakteru wybrzeża. Na wybrzeżu wysokim przeważa niszcząca działalność morza, a na niskim - budująca. Działalność niszcząca morza zależna jest przede wszystkim od siły fali oraz odporności skał. Masy wody uderzając o wysoki brzeg rozbijają i rozkruszają skały powodując ich odpadanie. Wskutek tego w miejscu największego nacisku fal powstaje nisza , która stopniowo się powiększa i następuje oberwanie się skał nad nią leżących. Powstaje urwisko zwane klifem. Budująca działalność morza obserwuje się na brzegach niskich plażowych. Na plażę stale napływają fale niosące piasek, którego część zostawiają na lilii najdalszego zasięgu fal, a resztę unoszą z powrotem: w ten sposób plaże zostają nadbudowane. Do niszczenia plaży przyczyniają się fale sztormowe, które mogą zabierać więcej piasku niż go przyniosły. Działalność morza w strefie brzegowej powoduje że na dnie tworzą się osady: strefy przybrzeżnej i strefy głębokowodne. 33.Podział dziejów Ziemi na ery i okresy najważniejsze wydarzenia Całość dziejów Ziemi została podzielona na ery, okresy, piętra. Podstawą podziału były skamieniałości przewodnie. W ciągu dziejów Ziemi miało miejsce wiele różnych wydarzeń : zmieniały kształt lądy i oceany, występowały procesy górotwórcze, pojawiało się życie, rozwijały się i ginęły gatunki. ERY OKRESY KENOZOIK czwartorzęd trzeciorzęd MEZOZOIK kreda jura trias PALEOZOIK perm karbon dewon sylur ordowik kambr PROTEROZOIK ARCHAIK 34. Główne genetyczne typy gleb proces glebotwórczy i profil glebowy. Gleba to zewnętrzna cienka powłoka litosfery umożliwiająca wzrost roślin. Proces glebotwórczy - na ten proces składa się: - wietrzenie mechaniczne i chemiczne - wkroczenie flory i fauny - wytwarzanie się próchnicy i kwasów humusowych - przemieszczanie się produktów wietrzenia i humifikacji Czynniki wpływające na przebieg procesu glebowego: - klimat ,wody, ukształtowanie terenu, organizmy żywe, podłoże geologiczne, czas. Profil glebowy – wytworzenie się specyficznych poziomów glebowych, ich ilość i właściwości stanowią o typie gleby. Występujące poziomy wyjaśniają genezę gleby i określane są mianem profilu. Jest on efektem procesu glebotwórczego. Pierwszy poziom to: poziom próchniczny – znajduje się pod ściółką, wyróżnia się gromadzeniem obumarłych szczątków organicznych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz ich rozkład . Drugi poziom to: poziom wymycia – kwasy humusowe i woda usuwają ,wymywają niektóre związki mineralne, pozostawiając kwarc- stąd jasny kolor tego poziomu. Trzeci poziom to: poziom wmycia – powstaje z osadzenia składników wymytych wyżej. Czwarty poziom to: poziom skały macierzystej – nie ma na niej śladów oddziaływania procesów glebotwórczych, natomiast wyraźnie zaznaczają się skutki wietrzenia. Gleby występujące na kuli ziemskiej ze względu na zachodzące procesy glebotwórcze można podzielić w zależności od klimatu i roślinności. Niektóre typy gleb nie powstają pod wpływem istniejących warunków klimatycznych lecz zależne są od warunków lokalnych. Z tego względu wyróżnia się gleby strefowe i astrefowe. 1. gleby strefowe – gleby tundrowe, bielicowe, brunatne, czarnoziemy, kasztanowe, czerwonoziemy, żółtoziemy, buroziemy, szaroziemy. 2. Gleby astrefowe – gleby górskie, bagienne, mady ,rędziny. 68. Człowiek w środowisku geograficznym. Człowiek żyje i działa w warunkach określonego środowiska geograficznego. Środowisko jest systemem złożonym, obejmującym elementy naturalne ( przyrodnicze ) oraz sztuczne, powstałe w wyniku działalności człowieka. Pierwotne środowisko przyrodnicze ulega ciągłym przemianom pod wpływem oddziaływania zarówno sił przyrody jak i człowieka. Wszelkie elementy środowiska geograficznego są ściśle ze sobą powiązane. Stan środowiska geograficznego jest wynikiem ciągłych przemian zachodzących pod wpływem sił tkwiących we wnętrzu Ziemi, pod wpływem innych czynników oraz działalności człowieka. Częścią przyrody jest człowiek, który przez swą działalność wywiera na nią wielki wpływ. Organizm człowieka jest przystosowany do warunków panujących na powierzchni Ziemi, potrzebuje tlenu z powietrza do oddychania, wody, pokarmów roślinnych i zwierzęcych do życia. Wynika z tego , że otaczająca nas przyroda jest nierozłączną częścią bytu, choć ulegała zmianom pod wpływem gospodarki ludzkiej. Oddziaływanie to jednak powinno być zgodne z prawami, które rządzą przyrodą. 69. Zmiany w środowisku wywołane działalnością człowieka W okresie, w którym podstawą gospodarki było rolnictwo, utrzymywał się stan równowagi między przyrodą a działalnością człowieka. Dopiero rozwój przemysłu fabrycznego doprowadził do zmian. Największe natężenie procesów degradacji miało miejsce w połowie XX wieku. W ciągu ostatnich kilkunastu lat poznano niektóre procesy zagrażające równowadze przyrody w skali globalnej. Do tych procesów należą m.in. - karczowanie wilgotnych lasów równikowych, co powoduje ograniczenie produkcji tlenu. Powierzchnia tych lasów maleje. - Wzrost ilości dwutlenku węgla w powietrzu. Powoduje to wzrost temperatury, co grozi topnieniem lodowców. - Postępujący proces degradacji gleb. - Zwiększenie się deficytu wody. - Koncentracja substancji trujących w powietrzu, co zagraża lasom na dużych obszarach - Opad trujących substancji w regionach silnie uprzemysłowionych, prowadzących do degradacji gleb. - Wzrost zanieczyszczenia mórz, zagrażający życiu flory i fauny morskiej. Już obecnie w wielu krajach, m.in. w Polsce, zanieczyszczenie powietrza,zanieczyszczenie wód, zakłócenie funkcjonowania ekosystemów stały się progami ( barierami ) dalszego rozwoju. Jedna z barier dotyczy biosfery. Zmiana warunków fizycznych i chemicznych prowadzi do obumierania roślin i zwierząt. Wraz z rozwojem przemysłu ciągle rośnie ilość emitowanych gazów. Źródłem zanieczyszczeń gazowych jest przede wszystkim górnictwo, energetyka, hutnictwo, przemysł maszynowy i motoryzacja. Zanieczyszczenie powietrza powoduje różnorodne zagrożenia. Nie mniej groźne od zanieczyszczeń gazowych są zanieczyszczenia pyłowe. Kolejnym progiem jest zanieczyszczenie i deficyt wody. Szacuje się że ¾ powierzchni lądowej świata to obszary deficytu wody. Przyczyną tej sytuacji są ścieki. Ponad połowa odprowadzanych ścieków do rzek nie jest odprowadzana i powoduje zanieczyszczenie 15-50-krotnie większej ilości wody . W ten sposób ulega zanieczyszczeniu co najmniej1/3 zasobów odpływu stałego . Innego rodzaju bariera biologiczna dotyczy gleb .Odnosi się ona do dwóch aspektów ; wyczerpywania się substancji zawartych w glebach oraz do zmniejszania się powierzchni ( ilości ) gleb. Obok zmian gleb , zachodzących pod wpływem czynników glebowych ,mogą występować zmiany wywołane gospodarką człowieka . Niekorzystne zmiany dotyczą; zmniejszenia się zasobów związków zasadowych i odżywczych w wyniku wypłukiwania oraz zbierania płodów ; pogarszanie się gospodarki wodą ;procesu zakwaszenia gleb . Jeszcze bardziej szkodliwe są procesy niszczenia gleb w wyniku erozji. Barierę biologiczną stanowią również ograniczone możliwości produkcyjne biosfery Obecnie mamy do czynienia z nadmierną eksploatacją zasobów przyrody , co powoduje między innymi szybkie wyczerpanie zasobów leśnych .Najintensywniej wykorzystywane są zasoby leśne Europy oraz północne lasy w Azji i w Ameryce Północnej . 70. Zasady ochrony środowiska * Od kilkudziesięciu lat rozwija się międzynarodowa współpraca w dziedzinie ochrony środowiska. Momentem przełomowym w tym zakresie; - był rok 1969, w którym został ogłoszony raport sekretarza ONZ pod tytułem „ człowiek i jego środowisko „. - W 1972 r. na konferencji ONZ w Sztokholmie przyjęto deklarację zobowiązującą poszczególne kraje do takiego gospodarowania , aby nie szkodziło to środowisku innych krajów. - w 1979 na konferencji ministrów Europejskiej Komisji Ekonomicznej ONZ 34 państwa podpisały konwencję w sprawie redukcji emisji dwutlenku siarki . - w 1986 powołano grupę roboczą w ramach EEC w celu opracowania protokołu dotyczącego tlenków azotu. 71.Zróznicowanie rasowe. Klasyfikowanie ludności świata pod wzg. rasowym napotyka duże trudności. Podział na rasy wynika z porównania następujących cech; kolor skóry i oczu, kształt głowy, kolor i kształt włosów, wielkość i budowa ciała, grupa krwi. W klasycznym podziale rasowym wyróżnia się 3 rasy główne; 1. rasa biała ( kaukaska ) dzieli się na trzy gałęzie ; - europejską – ludy Europy i ludność pochodzenia europejskiego w obu Amerykach, Australii, Nowej Zelandii, RPA oraz Rosjanie w Azji. - semicko – chamicką – głównie arabowie w północnej Afryce i na bliskim Wschodzie, - indyjsko – irańską - ludność Azji Południowo – Zachodniej ( np. Turcy, Irańczycy) i północnych Indii 2. rasa żółta składa się z dwu gałęzi; - azjatyckiej – Chińczycy, Mongołowie, Koreańczycy, ludy Syberii i dalekiego wschodu oraz Eskimosi - amerykańskiej – są to Indianie obu Ameryk 3. rasa czarna dzieli się na dwie gałęzie - afrykańską; zamieszkującą tereny na południe od Sahary – są to Murzyni Sudańscy, Murzyni Bantu, Pigmeje, należą do nich także potomkowie murzyńskich niewolników w obu Amerykach - oceaniczną – są to aborygeni w Australii, Papuasi Oprócz ras głównych , między rasami na świecie żyją mieszańcy; Mulaci ( rasa biała z czarną ); metysi ( rasa biała z żółtą ); zambosi (rasa czarna z żółtą ) Według najnowszych źródeł ludność świata można podzielić na 8 ras; - rasa europejska – ludy Europy, napływowa ludność Ameryk, Australii, Nowej Zelandii, RPA, Rosjanie w Azji oraz Arabowie W Afryce i Azji. - rasa indyjska – zamieszkująca Półwysep Indyjski - rasa azjatycka – występująca w Azji na wybrzeżach Ameryki północnej i na Madagaskarze - rasa amerykańska – są to Indianie obu Ameryk - rasa polinezyjska – ludy Polinezji i Mikronezji - rasa afrykańska – czarna ludność żyjąca na południe od Sahary - rasa australijska – są to aborygeni w Australii - rasa – melanezyjska – zamieszkująca Nową Gwineę i wyspy Melanezji Największa mieszanka ras występuje wśród ludności Ameryki Łacińskiej 72.Zróżnicowanie wyznaniowe na świecie Religia jest podstawą każdej cywilizacji. Wpływa na wiele sfer życia ludności, kształtuje jej zachowania. Głównymi religiami świata są; 1. Chrześcijaństwo; największa religia monoteistyczna, skupiająca około 1,8 mld wyznawców. Swój początek bierze od działalności Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo dominuje w Europie, obu Amerykach, Australii, Nowej Zelandii, oraz na Filipinach, południowa i środkowa Afryka. Chrześcijanie podzieleni są na 4 duże odłamy; - katolików – ponad 1 mld - protestantów – około 400 mln - prawosławnych – ponad 170 mln - anglikanów – blisko 80mln 2. Islam – religia monoteistyczna stworzona w VII w przez proroka Mahometa. Skupia ponad miliard wyznawców. Jest wiarą w jednego boga Allacha. Świętą księgą islamu jest Koran. Wyznawcami islamu (muzułmanie ) są; - Arabowie w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie - Mieszkańcy Turcji, Iranu, Pakistanu, Bangladeszu, Indonezji, Malezji i ludy środkowej Azji, wschodnia Afryka 3. Hinduizm – religia występująca praktycznie w Indiach, licząca ponad 760 mln wyznawców. Wierzą oni w prawo karmana i reinkarnacje. 4. Buddyzm – religia stworzona w VI wieku p.n.e. przez Buddę. Przyjmuje istnienie nieskończenie wielu światów zamieszkanych przez ludzi, zwierzęta, bogów i demony. Liczbę buddystów szacuje się na około 340 mln. Mieszkają głównie w południowo – wschodniej Azji, Chinach, Mongolii i Japonii. 5. Konfucjanizm – doktryna etyczno – społeczna oparta na poglądach Konfucjusza. Liczy około 300 mln wyznawców. Ogranicza się do obszaru Chin. 6. Oprócz wymienionych wyżej religii, duże znaczenie mają również religie plemienne Ponad 100 mln wyznawców. Występują zwłaszcza w Afryce, Amazonii, na Nowej Gwinei oraz wśród rdzennej ludności Australii. Niezbyt liczną, ale znaczącą religią jest judaizm ( Izrael oraz Żydzi żyjący w innych państwach ). Liczbę ateistów szacuje się na około 240 mln. 73.Zróznicowanie językowe Jedną z podstaw podziału narodowościowego jest język. Na świecie w użyciu pozostaje kilka tysięcy języków . Językoznawcy wyróżniają następujące rodziny językowe; 1. języki indoeuropejskie, dzielące się na następujące grupy; - słowiańskie np. ( polski, rosyjski ) - romańskie (francuski, włoski, hiszpański ) - germańskie ( niemiecki, angielski ) - indoirański (hindi, urdu ) inne indoeuropejskie ( grecki, litewski ) 2. język baskijski oraz języki kaukaskie ( gruziński ) 3. języki semicko – chamickie ( arabski, hebrajski ) 4. języki sudańskie – używane przez Murzynów Sudańskich 5. języki bantu – używane przez Murzynów Bantu 6. języki kojsańskie – występują w południowo-zachodniej Afryce 7. języki uralskie (węgierski, fiński ) 8. języki ałtajskie ( turecki, mongolski ) 9. języki paleoazjatyckie ( język Czukczów ) i Eskimosów 10. języki chińsko- tybetańskie ( chiński, tajski, wietnamski ) 11. języki japoński i koreański 12. języki drawidyńskie ( używane w południowych Indiach i na północnym Cejlonie) 13. języki munda ( ludy w środkowym i wschodnich Indiach ) i Mon-Khmer 14. języki Indian 15. języki australijskie ( aborygenów ) i papuaski Językiem najczęściej używanym na świecie jest chiński. Sześć języków zostało oficjalnymi językami ONZ; angielski, arabski, chiński, francuski, hiszpański i rosyjski. 74. Rozwój liczby ludności świata W ciągu wielu tysiącleci przyrost liczby ludności odbywał się powoli. Nie wynikało to z niskiej rozrodczości, lecz z dużej śmiertelności . Gwałtowny przyrost ludności rozpoczął się w XX wieku. W wyniku poprawy warunków życia, postępu medycyny oraz podniesienia poziomu higieny nastąpiło ograniczenie śmiertelności. Spowodowało to gwałtowny przyrost ludności określany jako eksplozję demograficzną. Wysokie tempo przyrostu naturalnego utrzymuje się w dalszym ciągu w większości krajów Afryki, w Azji oraz Ameryce Łacińskiej. Systematycznie spada udział ludności Europy oraz Ameryki północnej. Czynnikiem wpływającym na przyrost naturalny jest poziom życia oraz miejsce zamieszkania. Ludność obszarów uprzemysłowionych i zurbanizowanych, o wysokim standardzie życia, wykazuje znacznie niższy poziom rozrodczości. Kraje słabo rozwinięte cechują się wysokim wskaźnikiem przyrostu. W 1920 r. mieliśmy 1,8 mld. Osób, a obecnie liczba ludności na świecie wynosi 5,7 mld. Średnia gęstość zaludnienia na świecie wynosi 43 osoby na km. kwadratowy. W Azji jest ona bardzo wysoka, w Australii natomiast niska. Największe skupiska ludzi zlokalizowane są na obszarach; Azji południowo- wschodniej, Europy zachodniej i środkowej, rejonu wielkich Jezior oraz wybrzeży Atlantyku w Ameryce północnej Najsłabiej zaludnione są; Obszary pustynne, Grenlandia, Syberia, daleki Wschód, północna Europa, Kanada, Alaska, 75. Struktura demograficzna struktura według płci; W państwach słabo rozwiniętych więcej jest mężczyzn niż kobiet. Ta prawidłowość ma związek z dużą dzietnością kobiet oraz ich aktywnością zawodową . Ma to wpływ na ich stan zdrowia i skrócenie długości życia. W krajach wysoko rozwiniętych występuje wyraźna przewaga liczby kobiet nad liczbą mężczyzn. Jest to wynikiem niskiej rodności kobiet oraz ich mniejszą aktywnością zawodową w porównaniu do mężczyzn. Ze wzg. na wiek ludność podzielona jest na 3 kategorie; - ludność w wieku przedprodukcyjnym- 0 – 18 rok - ludność w wieku produkcyjnym – 18 – 65 ( w Polsce kobiety do ukończenia 60 roku życia ) - ludność w wieku poprodukcyjnym 65 lat i więcej 76. Struktura zawodowa ludności świata W strukturze zawodowej ludności określana jest jako czynna i bierna zawodowo. Pierwszą z tych grup tworzą wszyscy wykonujący pracę zawodową, do drugiej zalicza się tych , którzy są na utrzymaniu pierwszej grupy oraz posiadających nie zarobkowe źródła utrzymania ( renty, emerytury )Na świecie osoby czynne zawodowo stanowią około 45% ogółu ludności. W tej liczbie 64% to mężczyźni a 36% to kobiety. Analizując strukturę zawodową stwierdzić należy , że im bardziej rozwinięty kraj - tym większy odsetek ludzi zawodowo czynnych - tym mniej ludzi pracuje w rolnictwie, a więcej w usługach. Ogół ludności zawodowo czynnej dzieli się według rodzaju wykonywanej pracy, według działów gospodarki narodowej; - sektor pierwszy; pracujący w górnictwie, rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie - sektor drugi; pracujący w przemyśle i budownictwie - sektor trzeci; zatrudnieni w handlu, usługach, pracownicy nauki W krajach słabo rozwiniętych najwięcej osób pracuje w sektorze I ( ponad 50% ). Zdecydowanie mniej osób pracuje w sektorze II i III. W krajach średnio rozwiniętych zatrudnienie w sektorze I jest jeszcze dość duże. Duża jest liczba zatrudnionych w sektorze II lecz jest to na ogół przemysł ciężki. Stale zwiększa się zatrudnienie w sektorze III. W krajach wysoko rozwiniętych zatrudnienie w sektorze I jest niewielkie z reguły nie przekracza 5%. Dość duża liczba osób pracuje w sektorze II zwłaszcza w przemyśle przetwórczym. Największe zatrudnienia jest w sektorze III na ogół przekracza 64%. 77.Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa Przyrodnicze warunki; a. warunki glebowe b. klimat c. stosunki wodne d. rzeźba terenu najlepsze warunki przyrodnicze dla rozwoju rolnictwa na świecie posiadają ; - w europie- nizina francuska, Śląska, Węgierska, Rumuńska, Wyżyna bawarska, czesko- morawska, Ukraina, połud.-zach rosja - w Azji - nizina chińska, Gangesu, Mandżurska - w Afryce - delta Nilu, - w Australii – część południowo – zachodnia - W Ameryce północnej; wielkie równiny oraz Kalifornia - W Ameryce południowej- południowo – wschodnia część wyżyny Brazylijskiej. Pozaprzyrodnicze czynniki; a. sposób użytkowania ziemi; użytki rolne zajmują na świecie 36% powierzchni kontynentów. Rolnicze użytkowanie ziemi cechuje się na świecie dużym odsetkiem użytków zielonych. Grunty orne i sady stanowią 30% a użytki zielone 70% użytków rolnych. b. Struktura agrarna ; przez ta strukturę należy rozumieć stosunki własnościowe oraz wielkość gospodarstw rolnych; Na świecie istnieją trzy rodzaje własności ziemi; - własność prywatna - własność państwowa - własność spółdzielcza c.. wyposażenie techniczne; - najniższy wskaźnik mechanizacji maja kraje słabo rozwinięte ( np. Etiopia ) - najwyższy mają państwa wysoko rozwinięte, prowadzące intensywna gospodarkę rolną. ( Holandia, Wielka Brytania ) c. nawożenie mineralne i melioracje - największe zużycie nawozów jest w Holandii, Chinach - najniższe w Etiopii, Australii, USA d. polityka rolna - ulgi podatkowe - gwarancyjne ceny minimalne - preferencyjne kredyty - skup interwencyjny 78. Regiony rolnicze świata Biorąc pod uwagę warunki glebowe i klimatyczne rodzaje upraw i chowu oraz typ gospodarki rolnej można wyróżnić 10 regionów rolniczych na świecie; 1. Region zachodnioeuropejski- należą do niego państwa Europy Zachodniej, Północnej i Południowej. Cechuje się przewagą intensywnego, towarowego rolnictwa mieszanej produkcji roślinno – zwierzęcej. 2. Region wschodnioeuropejsko – syberyjski ; Europa Środkowa i Wschodnia oraz azjatycka część Rosji. Rolnictwo wieloobszarowe, Przeważa mieszany roślinno – zwierzęcy kierunek produkcji. 3. Region środkowoazjatycki – mieszany kierunek produkcji , na terenach nawadnianych uprawiana jest bawełna.


    Mapa:
    cechy, składniki i rodzaje map Mapa – jest to obraz powierzchni ziemi lub jej części przedstawiony na płaszczyźnie według zasad odwzorowania kartograficznego, w skali, za pomocą umownych znaków graficznych. Przedmioty terenowe, zjawiska przyrodnicze oraz zagadnienia gospodarcze i społeczne są przedstawione z pomocą umownych znaków.
    Cechy mapy to
    - wymierność czyli możliwość odczytywania z mapy rzeczywistych wymiarów przedmiotów i ich położenia na ziemi oraz względem siebie.
    - czytelność mapy zapewniająca możliwość odczytywania treści mapy, a przede
    wszystkim zastosowanie odpowiednich znaków umownych.
    Składniki mapy
    - matematyczne (osnowa geodezyjna, skala mapy, odwzorowania
    kartograficzne )
    - geograficzne (treść mapy )
    - opisy pozaramkowe ( legenda -tytuł mapy, wyjaśnienie znaków umownych, oznaczenie współrzędnych oraz wszystkich danych związanych z redagowaniem mapy)
    Rodzaje map:
    - wg. skali:
    a. mapy w dużej skali – 1:2 000, 1:5 000, 1: 10 000
    b. mapy w średniej skali – 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000
    c. mapy w małej skali – 1:200 000, 1:300 000, 1:1 000 000
    - wg, treści
    a. mapy ogólnogeograficzne: wybrzeża mórz, rzek, jeziora, lasy, osiedla, linie komunikacyjne, granice polityczne i administracyjne
    1)mapy topograficzne ( 1:2 000, 1:100 000 )
    2)mapy przegladowo –topograficzne ( 1:100 000, 1:1 000 000)
    3)mapy przegladowe (1:1 000 000, 1:5 000 000, 1:20 000 000)
    b. mapy specjalne (geologiczne, globowe, etnograficzne, drogowe )
    1)mapy przyrodnicze
    2) mapy społeczno – ekonomiczne
    3)mapy techniczne
    - wg. przeznaczenia
    a. mapy szkolne ,turystyczne, nawigacyjne, planistyczne, inżynieryjne,
    samochodowe, wojskowe
    - wg. sposobu użytkowania
    a. mapy podręczne, ścienne, telewizyjne, atlasowe
    2.Odwzorowania kartograficzne
    polegają na przeniesieniu położenia punktów z powierzchni kuli ziemskiej na płaszczyznę mapy z zastosowaniem określonych metod matematycznych np. rzutowania geometrycznego. W praktyce odwzorowanie kartograficzne polega na matematycznym przeniesieniu na płaszczyznę mapy siatki geograficznej. Ze względu na nierozwijalność kulistego kształtu ziemi , żadne z odwzorowań kartograficznych nie może dać w pełni wiernego obrazu.
    Siatkę geograficzna tworzą wybrane południki i równoleżniki.
    Odwzorowana na płaszczyźnie (mapie) siatka geograficzna staje się siatka kartograficzną
    3.Metody przedstawiania zjawisk na mapie.
    - metody jakościowe
    1) sygnaturowa – za pomocą znaków punktowych i liniowych
    a. liniowa – wszelkiego typu izarytmy ( izolinie)
    - zasiegów
    - powierzchniowa
    b. punktowa
    - metody ilościowe.
    a. izarytmiczna
    b. kropkowa
    c. kartogramu
    d. arrtodiagramów


    4.Ziemia w układzie słonecznym, kształt i rozmiary ziemi.
    Ziemia jest trzecią planetą w odległości od słońca, piąta co do wielkości.
    Danych o kształcie i rozmiarach naszej planety dostarczają pomiary grawimetryczne oraz geodezyjne wykonywane na jej powierzchni ,a także z kosmosu.
    Kształt ziemi – bryłę ziemi określa się mianem geoidy. Jej kształt określa powierzchnia oceanu, przedłużona pod lądami, prostopadła w każdym miejscu do siły ciężkości(pionu). Matematyczną figurą najbliższą kształtowi ziemi jest elipsolida obrotowa o promieniu biegunowym krótszym o 21 km. Od promienia równikowego, którego długość wynosi 6378.
    Rozmiary ziemi:
    - promień równikowy ziemi - 6378 km
    - połowa osi ziemskiej - 6356 km.
    - średni promień ziemi - 6371km.
    - obwód równika - 40 072 km.
    - długość południka - 20 004 km.
    - powierzchnia ziemi - 510 000 000 km kwadratowych
    - powierzchnia oceanów - 361 060 000 km. kwadratowych
    - powierzchnia lądów - 148 940 000 km. Kwadratowych
    5. Ruchy ziemi i ich konsekwencje
    ruchy ziemi to ruch: Obrotowy ( wirowy , wokół własnej osi) - obrót ziemi wokół osi, odbywający się w rytmie dobowymi . Obiegowy ( wokół słońca po orbicie eliptycznej) – krążenie ziemi po orbicie wokół słońca, odbywające się w rytmie rocznym.
    Następstwa ruchu obrotowego:
    - spłaszczenie ziemi na biegunach ( wywołane działaniem siły odśrodkowej)
    - podział doby na dzień i noc
    - efekt coriolisa (odchylenie ciał od kierunku ruchu)
    - zjawisko pływów morskich
    - różnica czasu prawdziwego słonecznego dla miejscowości położonych na różnych długościach geograficznych
    Następstwa ruchu obiegowego:
    - zmiany długości dnia i nocy w ciągu roku
    - zmiana czasu i miejsca wschodu i zachodu słońca
    - zmiany wysokości słońca nad widnokręgiem w południe
    - pory roku
    - zróżnicowanie klimatów na kuli ziemskiej : zmiany temperatury powietrza w ciągu roku.
    6. Rachuba czasu
    Długość geograficzną określa się na podstawie różnicy czasu lokalnego południka początkowego i południka miejsca obserwacji. Różnicy czasu 1h odpowiada 15stopni długości geograficznej.
    Rachuba czasu lokalnego wiąże się z południkiem miejsca obserwacji. Jako średnią dobę słoneczną określono bowiem czas, jaki mija pomiędzy kolejnymi górowaniami słońca: czas ten dzieli się na 24 godziny. Początek doby cywilnej (godzinę 0 ) przyjmuje się 12 godzin wcześniej, stąd w momencie górowania, czyli w południe, jest godzina 12.
    Oznacza to, że w danym momencie na ziemi w każdej długości geograficznej jest inny czas lokalny (miejscowy), różniący się o 4 minuty co jeden stopień długości geograficznej (+4 min na wschód od miejsca obserwacji i –4 min na zachód od danego miejsca).
    W miarę jak zwiększała się prędkość i zasięg podróżowania, taka rachuba czasu stawała się niewygodna. Wydzielono wiec na ziemi 24 południkowe strefy czasowe. W obrębie każdej strefy obejmującej 15 stopni długości geograficznej, jest ten sam czas strefowy(czas środkowego południka tej strefy). Różni się on o pełną godzinę od czasu sąsiedniej strefy.
    Czas uniwersalny – średni czas słoneczny na południku 0 stopni.k
    7.Budowa i skład chemiczny atmosfery
    a) skład chemiczny atmosfery
    Stałymi składnikami powietrza atmosferycznego, tzn. zachowującymi stały udział w jego całkowitej objętości, są:
    azot – 78%
    tlen – 21%
    argon – 0,9%
    gazy szlachetne – neon, hel, wodór, krypton, ksenon – wyst. Śladowo
    Zmiennymi składnikami, tj. takimi których zawartość zmienia się zarówno w czasie jak i przestrzeni, są:
    Para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, dwutlenek azotu, ozon
    b) budowa atmosfery
    Na podstawie charakteru zmian temperatury w kierunku pionowym wyróżniono
    warstwy atmosfery ( sfery ) podzielone strefami przejściowymi, zwanymi pauzami
    Najbliżej powierzchni ziemi jest troposfera, która sięga do 7 km. nad biegunami i ok. 16 km. nad równikiem .W niej zachodzą procesy kształtujące pogodę i klimat. Warstwa ta posiada największą gęstość. W toposferze zawarta jest prawie cała para wodna znajdująca się w atmosferze.
    Pomiędzy troposferą a wyżej leżącą stratosferą znajduje się warstwa przejściowa zwana tropopauzą.
    Stratosfera sięga do 50 km. temperatura w dolnych partiach utrzymuje się na poziomie –50C, a następnie wzrasta do ok. 0C. Pod wpływem promieniowania słonecznego następuje przemiana tlenu w ozon, co wywołuje wyzwalanie się ciepła. Ta część atmosfery nosi nazwę ozonosfery.
    Stratopauza ma stałą temperaturę ok. 0C i oddziela od stratosfery leżącą wyżej mezosferę.
    W mezosferze sięgającej do ok. 80 km. dochodzi do stałego spadku temperatury do – 90.
    Strefą oddzielającą mezosferę od położonej nad nią termosfery jest mezopauza.
    W termosferze temperatura rośnie wraz z wysokością osiągając na wysokości ok. 400km. 1500C, co wiąże się z pochłanianiem promieniowania słonecznego przez cząsteczkowy tlen i azot. Powietrze w tej sferze jest silnie zjonizowane – stad nazywa się ją także jonosferą. Występuje tu również zjawisko zorzy polarnej, czyli świecenie zjonizowanych atomów tlenu i azotu.
    Ostatnią wydzielona obecnie strefą jest egzosfera. Często nazywa się ją warstwa rozproszenia gazów , gdyż jest to szczególną własnością. Sięga ona do wysokości 2000km.


    9.Wiatry, ich geograficzny rozkład , wiatry lokale
    Wiatry – poziome ruchy warstw powietrza w określonych kierunkach. Zróżnicowanie ciśnienia na kuli ziemskiej prowadzi do poziomego ruchu mas powietrza od ośrodków wyżowych do niżowych , czyli do powstawania wiatrów.
    I.wiatry stałe
    - pasaty(stałe wiatry wiejące od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu)
    - antypasaty
    II.wiatry zmienne
    - zachodni
    III.wiatry okresowe
    - monsuny( wiatry zmieniające się okresowo, powstają na skutek różnic ciśnienia między lądem a oceanem. Występowanie – Azja południowa i południowo – wschodnia, Afryka, Australia)
    - bryza (w dzień wieje znad morza, nocą znad lądu. Powstaje na skutek szybszego rozgrzewania się lądu. W lecie łagodzi upału, w zimie mrozy.)
    - wiatry zboczowe
    IV.wiatry nieokresowe
    - fen (suchy i ciepły, nieraz bardzo gwałtowny, występuje na zawietrznej stronie gór . Pojawia się po przejściu wilgotnego powietrza nad łańcuchem górskim )
    - bora , (suchy wiatr zstępujący z gór, napływa z okolic zimniejszych do cieplejszych i przynosi ochłodzenie )
    - mistral (zimny, silny, wiejący dolinami, występuje zimą i wiosną )

    Wiatry lokalne – wiatry na wybrzeżu wiejące w ciągu dnia znad morza na ląd, a w nocy z lądu

    10. Wilgotność powietrza a chmury
    Zawartość pary wodnej w atmosferze wyrażona w gramach w jednostce objętości powietrza nazywa się – wilgotnością bezwzględną
    Miarą stopnia nasycenia powietrza parą wodną jest wilgotność względna. Wyraża ona stosunek aktualnej wilgotności do wilgotności , która nasyciłaby powietrze w danej temperaturze.
    Wilgotność powietrza nasyconego wynosi 100%. Dalsza dostawa pary wodnej powoduje stan przesycenia i prowadzi do jej skroplenia, czyli kondensacji. Przy określonej zawartości pary wodnej w powietrzu , wzrost jego temperatury powoduje spadek wilgotności względnej , a spadek temperatury – wzrost wilgotności. Temperatura przy której następuje stan nasycenia powietrza i kondensacja zawartej w nich pary wodnej , określana jest jako temperaturą punktu rosy. Spadek temperatury następuje w czasie nocy (wychładzanie powietrza ), powstaje wtedy rosa lub szron. Temperatura spada również w czasie ruchów wznoszących powietrza, wtedy na określonej wysokości zwanej poziomem kondensacji, przy obecności jąder kondensacji, którymi są mikroskopijne cząstki lodu lub pyłów, powstają chmury.
    Podział chmur ze wzgl. na wygląd zewnętrzny:
    - pierzaste ( pojedyncze , delikatne, włókniste, nie dają opadów, zapowiadają zmianę pogody , tworzą się na wysokości 6-12 km.)
    - kłębiaste ( biała „oddzielna”, „letnia” chmura, może dać przelotny opad. 2-6km.)
    - warstwowe ( niska, szara warstwa o jednolitej podstawie, pokrywająca całe niebo. Daje
    opad mżawki, słupków lodowych lub śniegu ziarnistego .Tworzą się do wysokości
    2km. )

    występują również formy mieszane:
    - pierzasto - warstwowe
    - pierzasto – kłębiaste
    - warstwowo- kłębiaste
    - warstwowo – deszczowe
    - kłebiasto – deszczowe

    11.Typy klimatów na kuli ziemskiej
    Składniki klimatu :
    - temperatura powietrza
    - opady
    - wiatry
    Czynniki klimatyczne ( geograficzne ) mające wpływ na kształtowanie się klimatu:
    - szerokość geograficzna
    - wysokość bezwzględna
    - rodzaj podłoża ( morze, ląd )
    - rzeźba, roślinność, pokrywa śnieżna i lodowa, prądy morskie

    Klimat morski;charakteryzuje się chłodnym latem, łagodna zimą oraz małymi rocznymi i dobowymi amplitudami temperatury powietrza; poniżej 23 C.
    Klimat lądowy; charakteryzuje się upalnym latem, mroźnymi zimami, dużymi amplitudami dobowymi i rocznymi temperatury powietrza, które wynoszą ponad 23 C. Występują niewielkie opady w lecie.
    Klimat górski; charakterystyczną cechą jest obniżenie temperatury powietrza wraz z wysokością, występowanie wiatrów spadających (halny) oraz występowanie większych opadów.

    Stosuje się również inny podział; występuje 5 stref klimatycznych, a w każdej z nich kilka typów klimatu.
    1) Strefa klimatów równikowych gorących , z temperaturą średnią roczną powyżej 20C, pory roku są wyznaczone przez pory opadów.
    a) równikowy ; duże opady, małe dobowe i roczne wahania temperatury (Kotlina Kongo, Nizina Amazonki, Archipelag Malajski )
    b) podrównikowy wilgotny ; dwie pory deszczowe i suche, nieznaczne wahania temperatury ( Północna część wyżyny Brazylijskiej, północna Australia )
    c) podrównikowy suchy; sawannowy z porą suchą i deszczową oraz znacznymi wahaniami temperatury ( Sudan, Środkowa i południowa część Wyżyny Brazylijskiej)
    2) Strefa klimatów zwrotnikowych; ze średnią temperaturą najchłodniejszego miesiąca od 10C do 20C. Notuje się tu temperatury wyższe niż w pozostałych strefach. Opady przypadają na półrocze letnie lub są bardzo skąpe, sporadyczne.
    a) zwrotnikowy; skrajnie suchy; brak opadów, duże dobowe amplitudy temperatury
    (Sahara, Półwysep arabski, zachodnia i środkowa Australia)
    b) zwrotnikowy morski ; znaczna ilość opadów przez cały rok. Małe wahania temperatury.( zatoka meksykańska, Floryda, Australia południowo- wschodnia )
    c) monsunowy gorący; duże opady w porze deszczowej, małe wahania temperatury (Indie, Indochiny)
    3) Strefa klimatów podzwrotnikowych ze średnią temperaturą najchłodniejszego miesiąca od 0C do 10C
    a) śródziemnomorski lata ciepłe, suche, zimy łagodne, wilgotne (europejskie i afrykańskie wybrzeża morza Śródziemnego, Wyżyna Irańska, Kalifornia, Południowa Australia )
    b) podzwrotnikowy monsunowy ; lata wilgotne, zimy suche ( Korea, Chiny Południowo-wschodnie)
    c) pustynny ciepły ; mało opadów, duże dobowe i roczne amplitudy temperatury (Nizina Turyńska, Gobi, Wielka Kotlina i Wyżyna Prerii w Ameryce Północnej)
    4) Strefa klimatów umiarkowanych
    - klimaty umiarkowane ciepłe:
    a) morski; znaczne opady przez cały rok, małe roczne amplitudy temperatury (Europa zachodnia)
    b) lądowy małe opady, duże roczne amplitudy temperatury ( Europa wschodnia, Syberia południowa, południowa Kanada)
    c) przejściowy; duża zmienność stanów pogody( Europa Środkowa, )
    d) monsunowy chłodny; duże opady letnie, znaczne amplitudy temperatury ( Chiny Północno-Wschodnie )
    - klimaty umiarkowane chłodne:
    a) morski łagodne zimy, chłodne lata, opady znaczne przez cały rok(Islandia, Norwegia)
    b) lądowy krótkie chłodne lato, długie mroźne zimy, mało opadów(Środkowa Syberia, środkowa Kanada, Południowa Argentyna)
    5) Strefa klimatów okołobiegunowych – ze średnią temperaturą poniżej 0C
    a) subpolarny temperatura najcieplejszego miesiąca nieco powyżej 0C (Alaska, północna Kanada i północna Syberia)
    b) polarny; mrozy przez cały rok, opady śniegu (Antar0ktyda, Arktyka, Grenlandia)


    12. Bilans wodny ziemi
    Zasoby wodne Ziemi stanowią hydrosferę. Prawie 94% objętości to wody oceanów. Na lądach wody powierzchniowe stanowią mniej niż 2% objętości hydrosfery, w tym wody jezior, lodowców, wody spływające rzekami. Wody podziemne gromadzą ok.4%. woda zawarta w atmosferze w postaci pary wodnej i chmur to zaledwie 0,001%.
    Woda tworząca hydrosferę jest w ciągłym ruchu .
    Krążenie obejmuje:
    - parowanie z powierzchni zbiorników wodnych,, z powierzchni terenu i organizmów
    - przemieszczanie się pary wodnej w atmosferze
    - opad
    - wsiąkanie
    - spływ powierzchniowy, i podziemny
    Zestawienie strat i zysków wody w ciągu roku na określonym obszarze nazywa się bilansem wodnym
    Gdy rozpatrujemy bilans dla całego globu to po stronie strat mamy parowanie a po stronie zysków opady.
    13. Oceany i morza, ruchy wody morskiej
    Powierzchnia oceanów wraz z morzami wynosi 361 km kw., co stanowi 71% powierzchni globu ziemskiego. Przybliżona ilość zasobów wody tkwiących w tych zbiornikach stanowi 94% zasobów wodnych Ziemi.
    Ocean Spokojny, Ocean Indyjski czy Ocean Atlantycki są częściami jednego oceanu zwanego Wszechoceanem.
    Częściami oceanów są morza, które ze wzg. na położenie i sposób kontaktu dzieli się :
    - przybrzeżne oddzielone od oceanu wyspami lub półwyspami ( morze Beringa, morze Ochockie, morze Japońskie
    - międzywyspowe; oddzielone od oceanu archipelagami wysp ( morze Celebes, morze Jawajskie )
    - otwarte – szeroko połączone z oceanem ( morze Północne, morze Arabskie )
    - śródziemne miedzykontynentalne; wyraźnie oddzielone od pełnego oceanu, komunikujące się z nimi tylko wąskimi cieśninami i otoczone lądami (morze Sródziemne, morze Czerwone, morze Karaibskie, morze Arktyczne )
    - śródziemne wewnątrzkontynentalne – łączące się z oceanem także przez wąskie ale płytkie cieśniny i położone wewnątrz jednego lądu (morze Bałtyckie )

    Ruchy wody morskiej -woda w oceanach i morzach znajduje się w ciągłym ruchu, zwłaszcza w warstwie powierzchniowej. Ruch ten jest spowodowany działaniem różnych przyczyn, z których najważniejsze to:
    - działanie wiatru, różnice w nagrzewaniu się wody w różnych punktach morza czy oceanu, przyciągająca siła księżyca i słońca.
    Występują trzy ruchy wody morskiej:
    1) Falowanie wody morskiej powstaje pod wpływem uderzenia mas powietrza o powierzchnię wody. Cząstki wody zostają wprawione w ruch kołowy. Wiele kołowych ruchów cząstek wody tworzy przemieszczającą się falę. Fale powstają nie tylko pod wpływem działania wiatru, również mogą być wywołane wybuchami wulkanów, trzęsieniami ziemi.
    2) Prądy morskie są to potężne rzeki przemierzające powierzchniowe warstwy oceanów i mórz. Przyczyny powstawania prądów morskich to:
    - wiatry, siła Coriolisa, zamiany temperatury i zasolenia wody
    3) Pływy są to rytmiczne ruchy wody morskiej, wywołane przyciągającym działaniem
    Księżyca i Słońca
    Przypływ morza to moment najwyższego stanu wody w morzu wywołanego pływami,
    Odpływ to moment najniższego stanu.

    14. Wody podziemne, źródła
    W zależności od głębokości zalegania warstwy wodonośnej można wydzielić dwa rodzaje wód podziemnych. Wody warstwy wodonośnej leżącej blisko powierzchni ziemi noszą nazwę zaskórnych. Poziom ich waha się w zależności od opadów atmosferycznych. Jeżeli warstwa nieprzepuszczalna znajduje się na większych głębokościach to gromadzona nad nią woda w warstwie wodonośnej nosi nazwę gruntowej. Są to wody czyste, przefiltrowane w sposób naturalny i niepodatne na wpływy atmosfery. Na znacznych głębokościach pod warstwami trudno przepuszczalnymi występują wody głębinowe. Mogą one tworzyć podziemne zbiorniki lub występować w postaci wód szczelinowych. Są to wody mineralne o podwyższonej temperaturze noszące nazwę cieplic lub term. Część wód podziemnych jest związana w postaci lodu.
    Wody podziemne zasilane są przez opady. Rozmiary zasilania zależą od warunków klimatycznych, ukształtowania terenu oraz przepuszczalności podłoża.

    Wody podziemne rzadko pozostają w bezruchu. Zasilają podziemne rzeki i jeziora, oraz pod naporem ciśnienia hydrostatycznego lub siły ciężkości – wypływają na powierzchnię w postaci źródeł , a więc miejsce naturalnego wypływu wody podziemnej na powierzchnię otworem lub szczelinę nosi nazwę źródła
    Źródła najczęściej można spotkać na stokach, u podnóża wzniesień, w dolinach, u podnóża zboczy.
    1)źródła w stosunku do rzeźby terenu :
    a) grzbietowe
    b; stokowe
    c;dolinne
    2)źródła ze wzg. na rodzaj przewodu jakim wypływa woda:
    a warstwowe
    b szczelinowe
    3)źródła ze wzg. na siłę powodującą wypływ wody
    a spływowe
    b; podpływowe
    4) źródła ze wzg. na położenie wypływu wody w stosunku do ułożenia warstw skalnych
    a- wstępujące
    b- zstępujące
    5)źródła ze wzg. na temperaturę
    a zmiennocieplne
    b stałocieplne - cieplice
    Odmiennym typem źródeł są gejzery – zwane także źródłami wytryskowymi. Są to źródła gorące, które co pewien czas tryskają jak fontanny.
    15.Rzeki , typy ustrojów rzecznych
    Rzeki stanowią znikomą część hydrosfery. Większe cieki , otrzymujące wiele dopływów w postaci strug, strumieni, potoków noszą nazwę rzek.
    Występowanie rzek stałych jest uzależnione od zasilania, które musi przekraczać straty wody na parowanie oraz wsiąkanie. Rzeki mogą być zasilane :
    - spływającymi powierzchniowo wodami opadowymi
    - wodami roztopowymi pochodzącymi z tajania śniegu lub lodowców
    - wodami jezior
    - wodami podziemnymi
    Obszar z którego spływają wody do jednej rzeki – dorzecze
    Dorzecze wszystkich rzek uchodzących do jednego morza lub oceanu tworzą zlewisko
    Rzeka uchodząca wraz z dopływami do morza lub kończąca swój bieg na obszarze bezodpływowym tworzy system rzeczny. Największy system rzeczny tworzy Amazonka

    Roczny rytm wahań związanych z zasilaniem oraz towarzyszące mu zjawiska np. zlodzenie określają ustrój rzeki. Warunki klimatyczne i inne składniki środowiska geograficznego maja decydujący wpływ na wodny ustrój rzek.
    Typy ustrojów rzecznych:
    1) Lodowcowy; mają rzeki biorące swój początek w lodowcach, a wahania przepływu wiążą się w nich głównie z intensywnością topnienia lodowców (Ren,)
    2) Śnieżny przez większą część roku są zamarznięte, max. stany i przepływy wód wiosną w okresie topnienia śniegów( rzeki Syberii, Kanady )
    3) Deszczowy wysokie stany wód i max przepływy w okresach nasilonych opadów. W zależności od występowania opadów w ciągu roku wyróżnia się:
    a- deszczowy oceaniczny zasilane przez opady równomiernie przez cały rok , stany wód i przepływy wyrównane, z niewielka przewagą zimie ( Tamiza, Sekwana, Wezera, Loara)
    b- deszczowy monsunowy; max stany i przepływy w porze deszczowej, minimalne w porze suchej ( Ganges, Jangcy )
    c- deszczowy zwrotnikowy; max stany i przepływy w okresie deszczów zenitalnych, minimalne do wyschnięcia w porze suchej (rzeki Australii, Afryki Północnej)
    d- deszczowy równikowy zasilanie deszczami przez cały rok, stałe wysokie stany i przepływy ( Amazonka, Kongo )
    4 Złożony (mieszany); wysokie stany i przepływy wiosną (roztopy) i latem opady
    (Wisła, Odra )
    16. Jeziora
    Jezioro to naturalny zbiornik wody, zajmujący zagłębienie na powierzchni ziemi i nie mający bezpośredniego położenia z morzem. Jeziora są głównym dostawcą pary wodnej na lądach.
    Jeziora są zasilane wodami uchodzących do nich rzek, wodami opadowymi oraz niekiedy wodami podziemnymi.
    Aby jeziora mogły powstać, muszą istnieć sprzyjające warunki min.
    - istnienie zagłębień, gdzie może gromadzić się woda
    - odpowiednią budowę geologiczną
    - odpowiednie warunki klimatyczne
    Jeziora są tworami zanikającymi, geologicznie krótkotrwałymi. Zanikanie następuje przez zarastanie, wypełnianie osadami mineralnymi lub w skutek erozyjnego otwarcia misy, zwłaszcza tam gdzie przepływa rzeka.

    Fazy rozwoju i zaniku jezior:
    - młodość: misa posiada stan pierwotny o kamienistym żwirowym lub piaszczystym dnie, ubogie we florę i faunę
    - dojrzałość: osadzanie się mułu na dnie toni jeziornej, rozwój życia organicznego, kształt misy nieco zmodyfikowany
    - starość: pierwotne formy misy zanikają, osady na całym dnie, rozwój flory na całej powierzchni, duże spłycenie
    - zanik: wypełnianie głębi jeziora mułem, tworzenie się torfu i przeobrażanie się w bagno, płytko pod powierzchnią zalegające ławice są opanowane przez florę z roślinnością krzewiastą
    Ustalając pochodzenie jeziora należy brać pod uwagę zarówno pochodzenie misy jeziornej, jak i pochodzenie wody.
    Można wyróżnić następujące jeziora:
    1)tektoniczne; tworzą się w zapadliskach tektonicznych, w rowach tektonicznych( Bajkał, Bałchasz, Tanganika, Malawi )
    2)reliktowe; powstałe w wyniku odcięcia części dawnych mórz od oceanów przez formy powierzchni ziemi wytworzone działaniem ruchów tektonicznych (kaspijskie, Aralskie)
    3)wulkaniczne; misy jeziorne ulokowane sa w kraterach wygasłych wulkanów, a woda jest pochodzenia atmosferycznego( Albano i Bolsena we Włoszech, Jeziora w Owernii we Francji )
    4)krasowe –misy powstają w zagłębieniach po zapadniętych jaskiniach, wytworzonych przez wody podziemne, w skałach wapiennych(jeziora w Dalmacji
    5)przyrzeczne; powstają w wyniku zatamowania odpływu wody w dolinie, także w opuszczonych meandrach, (
    6)przymorskie; powstałe nad brzegami mórz w wyniku całkowitego odcięcia limanów, lagun, zatok(polskie jeziora przy wybrzeżu Bałtyku)
    7)lodowcowe;wypełniają zagłębienia terenu powstałe wskutek działalności lodowców i lądolodów .ze wzg. na misy jeziornej, wygląd i kształt dna można wyróżnić:
    a morenowe; wywołane nieregularnym nagromadzeniem osadu, z urozmaicona linia brzegową (Śniardwy, Mamry
    b rynnowe; tworzące się pod lodem (Gopło, Ostrzyckie, Raduńskie)
    c- oczka;powstają wskutek wytopienia się brył martwego lodu zagrzebanego w osadach lodowcowych
    d- cyrkowe(karowe); osadzone w zagłębieniach powstałych w górach pod polem firnowym w wyniku erozji lodowcowej
    8)tektoniczno lodowcowe –powstałe w zagłębieniach pochodzenia tektonicznego przez lądolód ( jezioro Górne, Huron, Erie, Ontario, Ładoga )
    Jeziora są również pochodzenia kosmicznego – ich wody wypełniają kratery meteorytowe, np.Ungave w Kanadzie
    Największe jeziora Ziemi
    - Kaspijskie Rosja - Kazachstan
    - Górne; Kanada – USA
    - Wiktorii; Afryka
    - Huron Kanada - USA
    - Michigan; USA
    Najgłębsze jeziora
    - Bajkał; Azja
    - Tanganika; Afryka
    - Kaspijskie - Azja
    17.Lodowce górskie i lądolody
    Wody znalezione w lodowcach to około:
    2% objętości hydrosfery
    96% lądowych wód powierzchniowych
    Współczesne pokrywy lodowe zajmują ok. 10 % powierzchni lądów. Pokrywy lodowe tworzące lodowce górskie lub lądolody, powstają tam gdzie ukształtowanie terenu sprzyja gromadzeniu się dużych ilości śniegu, który wskutek niskich temperatur nie zostaje stopiony w ciągu lata.
    Warunki powstawania lodowców:
    Odpowiednia temperatura powietrza – średnia roczna temperatura poniżej 0 st.
    Opady wyższe niż topnienie
    Ukształtowanie terenu
    Lodowce górskie –występują we wszystkich strefach klimatycznych. W ich budowie wyróżnia się: pole firnowe, położone zawsze powyżej granicy wiecznego śniegu i jęzor lodowcowy.
    W zależności od ukształtowania powierzchni terenu oraz ilości opadów śniegu , lodowce przybierają różne formy :
    1 Lodowce alpejskie mają rozłożyste jedno pole firnowe i jeden jęzor lodowcowy
    2 Lodowiec norweski mają jedno pole firnowe i kilka krótkich jęzorów
    3- Lodowiec piedmontowy jedno pole firnowe z którego wypływa kilka długich jęzorów.
    Lądolody zwane tez lodowcami kontynentalnymi, tworzą olbrzymie pokrywy lodowe o wypukłym kształcie . Lód rozprzestrzenia się promieniście na wszystkie strony, przelewając się przez przeszkody w postaci lobów. Współcześnie lądolody występują jedynie na Grenlandii i Antarktydzie. Lądolód antarktyczny jest największy, o grubości ok.4 km. , lądolód grenlandzki jest znacznie mniejszy. Grubości ok. 2 km. Ruch lodu w lądolodach odbywa się ku brzegom .



    18. Budowa wnętrza Ziemi
    We wnętrzu Ziemi wyróżnia się trzy główne strefy:
    1. Skorupa ziemska jest to zewnętrzna powłoka kuli ziemskiej, sięga ona do 50 km. w głąb ziemi. Budują ją dwie strefy: granitowa , występująca tylko w obrębie kontynentów i bazaltowa, opasująca całą kulę ziemską
    2. Płaszcz ziemi to warstwa położona pomiędzy nieciągłością Gutenberga, a nieciągłością Mohorovicicia. Ta ostatnia jest powierzchnią oddzielającą płaszcz od skorupy ziemskiej. Wyróżnia się płaszcz wew. i zew.
    3. Jądro zajmuje ponad połowę średnicy Ziemi. Panuje tam bardzo wysokie ciśnienie. Jądro dzieli się na dwie części - jądro wewnętrzne( jest ciałem stałym) , a jądro zewnętrzne( ciekłym). Górną granicę jądra wyznacza – powierzchnia nieciągłości
    19.Skały
    Skorupa ziemska jest zbudowana ze skał, skały natomiast składają się z minerałów.
    Zespoły jednorodnych lub różnorodnych minerałów powstałych w określonym procesie geologicznym nazywa się skałami
    Rodzaje skał:
    1. Magmowe
    a. głębinowe
    b. wylewne
    2. Osadowe
    a. okruchowe
    b. pochodzenia organicznego
    c. pochodzenia chemicznego
    3. Metamorficzne

    20. Skały magmowe
    Skały te powstają w wyniku krystalizacji minerałów z magmy lub lawy.
    Dzielimy je na:
    1. skały magmowe głębinowe – powstają w wyniku krystalizacji stopu magmowego znajdującego się w głębszych strefach skorupy, krystalizują się na dużych głębokościach, w warunkach wysokiego ciśnienia i powoli obniżającej się temperatury. Posiadają budowę zwaną jawnokrystaliczną. Wyróżnić możemy wśród nich skały kwaśne ( jasna barwa granit ) i zasadowe (dioryt ciemne). Inne skały głębinowe to: Gabro, Sjenit.
    2. Skały magmowe wylewne – powstają w wyniku krystalizacji lawy, są zbudowane z bardzo drobnych kryształków i noszą nazwę skrytokrystalicznnych. Skały wylewne kwaśne to porfiry kwarcowe, obojętne to bazalt, andezyt, melafir.
    Skały magmowe maja duże zastosowanie praktyczne, zwłaszcza w budownictwie, drogownictwie, oraz jako materiał dekoracyjny.
    21. Skały osadowe
    Powstają w wyniku nagromadzenia i osadzenia produktów wietrzenia starszych skał jak również resztek roślinnych i zwierzęcych o rożnym stopniu rozkładu. Mogą tez tworzyć się w wyniku wytrącania z roztworów wodnych. Głównymi procesami uczestniczącymi w genezie tych skał są: transport, sedymentacja, diageneza.
    Dzielimy je na:
    1. skały osadowe okruchowe; powstają w wyniku nagromadzenia produktów niszczenia innych skał. Początkowo są to skały luźne, które w zależności od rozmiarów okruchów nazywa się gruzem, żwirem, piaskiem, mułem lub iłem. Z luźnych skał mogą powstać skały zwięzłe np. brekcja z gruzu, ze żwiru zlepieniec, z piasku piaskowiec :są to skały złożone z okruchów scementowanych spoiwem – lepiszem.
    2.skały pochodzenia organicznego powstają z nagromadzenia szczątków roślinnych i zwierzęcych, jak również w wyniku działalności organizmów. Do najpospolitszych należą:
    - wapienie ( kreda, )
    - skały krzemionkowe (diatomity)
    - węgle (torf, węgiel brunatny, kamienny )
    - węglowodory (ropa naftowa, gaz ziemny,)
    3.skały pochodzenia chemicznego powstają w wyniku nagromadzenia minerałów wytrąconych z roztworów wodnych. Należą do nich: gips, sole kamienna i potasowa, dolomity.
    22.Skały metamorficzne- przeobrażone
    Skały te powstają pod wpływem czynników fizycznych i chemicznych. Do czynników chemicznych, zaliczamy wody, zwłaszcza gorące, będące bardzo aktywnym rozpuszczalnikiem. Do fizycznych zaliczamy: wpływ temperatury i ciśnienia.
    Przeobrażeniu może ulegać budowa wewnętrzna, skład mineralny, często też skład chemiczny.
    Do najbardziej znanych skał metamorficznych należą: marmury, kwarcyty, gnejsy, łupki
    23. Teoria płyt litosfery
    Litosfera obejmuje nie tylko cała skorupę ziemską, lecz również leżącą powyżej
    astenosfery sztywną cześć górnego płaszcza, tzw. warstwę perydotytową i jako całość zachowuje się jako ciało sztywne.
    Całą litosferę budują warstwy skał . Litosfera podzielona jest głębokimi, sięgającymi płaszcza ,pęknięciami na boki, zwane krami lub płytami litosfery. W obrębie litosfery wyróżnia się 6 płyt wielkich i kilka mniejszych.
    Płyty litosfery wykonują ruchy poziome. Ruch ten jest możliwy dzięki plastycznym właściwościom astenosfery, a wywołany jest prądami konwekcyjnymi materii w płaszczy Ziemi. W miejscu w którym strumień ciepła dociera do litosfery, następuje jej osłabienie i pękniecie: powstają ryfty. Poziomo skierowane odcinki prądów konwekcyjnych powodują poziome przemieszczanie się, odsuwanie się od siebie fragmentów litosfery tworzących płyty. Zstępujący ruch prądów konwekcyjnych prowadzi do ugięcia litosfery, tam gdzie ma ona niewielką grubość. Następuje wciąganie płyty jedna na drugą. Kolizje płyt litosfery przemieszczających się w przeciwnych kierunkach powodują fałdowanie osadów oceanicznych i dolepianie ich do kontynentów. Z ruchami płyt związane są również zjawiska wulkaniczne i trzęsienia ziemi.
    Pionowe ruchy fragmentów litosfery wywołane są przede wszystkim dążeniem do zachowania równowagi izostatycznej w skorupie ziemskiej, czyli zachowaniem mas skalnych.
    24.Zjawiska wulkaniczne
    Wulkanizm to ogół zjawisk związanych z wydobywaniem się na powierzchnię Ziemi lawy i innych stałych i gazowych produktów wybuchu wulkanów.
    Lawy i inne produkty wulkaniczne wydobywają się albo otworem, zwanym kraterem, będącym zakończeniem komina sięgającego ogniska magmowego, albo szczelinami. Na powierzchni lawy budują pokrywy lawowe lub góry wulkaniczne o kształcie kopuł lub stożków.
    Przebieg wybuchu wulkanu zależy od rodzaju lawy i ilości zawartych w niej gazów. Gwałtowne wybuchy, pod dużym ciśnieniem gazu, doprowadzają do rozpylenia lawy i powstawania popiołów wulkanicznych.
    Produkty wybuchów wulkanów:
    - produkty gazowe : para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, fluor, chlor, azot, wodór
    - produkty ciekłe: lawa
    - produkty stałe : bomby wulkaniczne, bloki, popiół, piasek, pumeks Typy wulkanów:
    1. tarczowe powstają z lawy wolno krzepnącej ( zasadowej )
    2. stożkowe powstają z lawy szybko krzepnącej ( kwaśnej )
    Występowanie wulkanów: jest związane z ruchem płyt litosfery. Najwięcej wulkanów występuje w miejscach rozstępowania się płyt. Najważniejsze obszary wulkaniczne to: wybrzeża Pacyfiku, południowa Europa, Afryka wschodnia, Islandia, Ameryka północna i południowa. Na kuli ziemskiej występują wulkany czynne, drzemiące, wygasłe.
    25. Ruchy lądotwórcze.
    Ruchy lądotwórcze to powolne, długotrwałe, pionowe ruchy skorupy ziemskiej.
    Powodują one przy ruchu obniżającym transgresię morza- wkraczanie morza na ląd. Ruchy wypiętrzające prowadzą do ustąpienia morza z lądu, czyli jego regresji.
    Do najważniejszych obszarów podnoszących się należą: wybrzeże Norwegii, wybrzeża Zatoki Botnickiej, Sumatra, wybrzeże zatoki meksykańskiej. Obszary obniżające się to : Dalmacja, południowa Grenlandia , północno-zachodnie-wybrzeża Ameryki południowej.
    Skorupa ziemska, dzięki podnoszeniu się w niektórych miejscach a obniżeniu w innych, dąży bowiem do zachowania równowagi.
    Ruchy lądotwórcze prowadzą do zmiany linii brzegowej i oddziałują na przebieg procesów rzeźbotwórczych na lądach przez zmiany położenia podstawy erozji.
    Pionowe i poziome ruchy skorupy ziemskiej powodują również powstawanie pęknięć, wzdłuż których następują przesunięcia warstw skalnych: tworzą się uskoki, rowy, zręby, kotliny, zapadliska
    26. Ruchy górotwórcze
    Ruchy górotwórcze polegają głównie na pofałdowaniu warstw skalnych i powstawaniu gór .
    Powstawanie łańcuchów górskich o budowie fałdowej jest związane z kolizjami płyt litosfery. Nacisk lub opór płyt powoduje sfałdowanie osadów dna oceanicznego. Pierwotne ułożenie warstw skał osadowych jest prawie poziome. Pod wpływem bocznych nacisków na poziomie warstwy skalne tworzą się fałdy. Fałdy mogą mieć bardzo różną wielkość i kształt. Sfałdowana strefa zwiększa obciążenie litosfery, która ulega wgnieceniu w astenosfer. Góry, jako formy rzeźby ,powstają dopiero później, czasem wiele milionów lat później , gdy pionowe ruchy izostatyczne doprowadzą do wypiętrzenia się sfałdowanego obszaru, a procesy erozji do jego selektywnego niszczenia , zgodnie z odpornością skał.
    Góry fałdowe mogą powstać w wyniku kolizji dwu płyt litosfery typu kontynentalnego np. alpejskie pasma górskie Europy południowej, Afryki Północnej i Południowej Azji.
    27. Trzęsienie Ziemi
    trzęsienie ziemi to naturalny, krótki, gwałtowny wstrząs ( lub ich seria ) gruntu, powstały pod powierzchnią ziemi i rozchodzący się w postaci fal sejsmicznych od środka, znajdującego się na powierzchni ,gdzie drgania są najsilniejsze.
    Miejsce, w którym powstają drgania skorupy ziemskiej, nazywa się ogniskiem ( hipocentrum ) Głębokość ogniska bywa różna i wynosi od kilku do kilkuset kilometrów.
    Punkt na powierzchni Ziemi najwcześniej uderzony przez fale sejsmiczne to epicentrum trzęsienia. W epicentrum trzęsienie jest najsilniejsze; w miarę oddalania się od epicentrum siła wstrząsów maleje.
    Najczęstsze i najsilniejsze trzęsienia ziemi maja miejsce w rejonach grzbietów śródoceanicznych, rowów oceanicznych i towarzyszących im łańcuchów wysp i młodych pasm gór fałdowych.
    Obszary sejsmiczne – to takie tereny, na których budowa geologiczna sprzyja istnieniu drgań skorupy ziemskiej. Portugalia, południowa Hiszpania. Pireneje, Alpy, Apeniny, Azja mniejsza, Kaukaz, Himalaje- 50% trzęsień, Kordyliery, Andy, Japonia, Filipiny, Nowa Zelandia –40% trzęsień, 10% - pozostałe obszary.
    28.Wietrzenie
    Całokształt zmian fizycznych, którym podlegają skały nazywa się wietrzeniem. Proces ten polega na fizycznym rozluźnieniu skał oraz chemicznej ich przemianie pod wpływem oddziaływania atmosfery, hydrosfery, i biosfery.
    Rodzaje wietrzenia:
    1. Wietrzenie fizyczne(mechaniczne)- rozpad skał bez zmiany składu mineralnego pod wpływem np.;
    - rozsadzania skał przez zamarzniętą wodę
    - rozszerzania i kurczenia się minerałów przy dużych różnicach temperatury dobowej.
    2. Wietrzenie chemiczne prowadzi do zmiany składu mineralnego
    pod wpływem np.
    - działalności wody ( rozpuszczanie, hydroliza, uwodnienie )
    - innych procesów ( utlenienie )
    3. Wietrzenie biologiczne ( organiczne)`- rozluźnienie fizyczne i chemiczne zwięzłości skał w wyniku działalności organizmów żywych (kopanie, korzenie drzew rozsadzają skały )
    Charakter wietrzenia i jego intensywność zależy od klimatu.
    29. Działalność wiatru
    Działalność wiatru może być trojakiego rodzaju:
    1. niszcząca: deflacja i korozja
    2. transportująca
    3. akumulacyjna
    Rozmiary działalności wiatru zależą od charakteru podłoża , klimatu, stopnia pokrycia szatą roślinną. W największym stopniu wiatr działa na terenach równinnych o suchym klimacie i dużych wahaniach dobowych i rocznych temperaturach powietrza. Działalność wiatru jest ułatwiona gdy występuje skąpa roślinność lub nie ma jej wcale.
    30. Działalność wód podziemnych
    Pewne części skorupy ziemskiej zbudowane są ze skał rozpuszczalnych w wodzie, do których należą ; gips, sól, dolomit. Ponieważ skały te posiadają zazwyczaj bardzo dużo szczelin, to wody opadowe wzbogacone w dwutlenek węgla i płynące po powierzchni dostają się w głąb i dzięki temu powstają różnorodne formy zarówno na powierzchni jak i pod ziemią. Proces doprowadzający do powstania tych form nosi nazwę krasowienie.
    Do najważniejszych form krasu powierzchniowego należą;
    - żłobki i żebra krasowe
    - lejki krasowe
    - uwały
    - polja
    Do najważniejszych form krasu podziemnego należą:
    - studnie
    - ponory
    - jaskinie, groty, pieczary
    Wymywająca działalność wód podziemnych: prowadzi do rozmywania, wymywania, i odprowadzania cząstek mineralnych.


    31.Działalność wód płynących
    Wody płynące, chociaż stanowią tylko niewielką część hydrosfery, swoją działalnością w znacznym stopniu wpływają na rzeźbę powierzchni Ziemi. Działalność ta jest związana z ruchem wody, czyli jej płynięciem dzięki sile ciężkości.
    Działalność wód płynących to działalność:
    1. działalność niszcząca erozja ( niszcząca działalność polegająca na pogłębieniu i poszerzeniu koryta rzecznego
    2. działalność transportująca zależnie od posiadanej siły rzeka transportuje różne materiały . Unosi i przenosi
    a. materiał rozpuszczony, doprowadzany głównie przez wody gruntowe i źródłowe
    b. materiał organiczny
    c. materiał zawieszony i wleczony w postaci drobnych cząsteczek, piasków, żwirów
    3. działalność osadzająca ( akumulacyjna ) – osadzanie naniesionego przez rzekę materiału, gdy obciążenie jest większe niż siła transportowa.
    32.Działalność morza
    Działalność rzeźbotwórcza wód morskich obejmuje przede wszystkim pas graniczny lądu i morza , czyli wybrzeże. Masy wody poruszane przez wiatr ( fale i prądy morskie ) oraz podnoszone wskutek przyciągania Księżyca i Słońca ( pływy) wykonują na wybrzeżu pracę niszczącą ( abrazja ) i budującą (akumulacja). Przebieg tej działalności zależy od charakteru wybrzeża. Na wybrzeżu wysokim przeważa niszcząca działalność morza, a na niskim - budująca.
    Działalność niszcząca morza zależna jest przede wszystkim od siły fali oraz odporności skał. Masy wody uderzając o wysoki brzeg rozbijają i rozkruszają skały powodując ich odpadanie. Wskutek tego w miejscu największego nacisku fal powstaje nisza , która stopniowo się powiększa i następuje oberwanie się skał nad nią leżących. Powstaje urwisko zwane klifem.
    Budująca działalność morza obserwuje się na brzegach niskich plażowych. Na plażę stale napływają fale niosące piasek, którego część zostawiają na lilii najdalszego zasięgu fal, a resztę unoszą z powrotem: w ten sposób plaże zostają nadbudowane. Do niszczenia plaży przyczyniają się fale sztormowe, które mogą zabierać więcej piasku niż go przyniosły.
    Działalność morza w strefie brzegowej powoduje że na dnie tworzą się osady: strefy przybrzeżnej i strefy głębokowodne.
    33.Podział dziejów Ziemi na ery i okresy najważniejsze wydarzenia
    Całość dziejów Ziemi została podzielona na ery, okresy, piętra. Podstawą podziału były skamieniałości przewodnie. W ciągu dziejów Ziemi miało miejsce wiele różnych wydarzeń : zmieniały kształt lądy i oceany, występowały procesy górotwórcze, pojawiało się życie, rozwijały się i ginęły gatunki.
    ERY OKRESY
    KENOZOIK czwartorzęd
    trzeciorzęd
    MEZOZOIK kreda
    jura
    trias
    PALEOZOIK perm
    karbon
    dewon
    sylur
    ordowik
    kambr
    PROTEROZOIK
    ARCHAIK
    34. Główne genetyczne typy gleb proces glebotwórczy i profil glebowy.
    Gleba to zewnętrzna cienka powłoka litosfery umożliwiająca wzrost roślin.
    Proces glebotwórczy - na ten proces składa się:
    - wietrzenie mechaniczne i chemiczne
    - wkroczenie flory i fauny
    - wytwarzanie się próchnicy i kwasów humusowych
    - przemieszczanie się produktów wietrzenia i humifikacji
    Czynniki wpływające na przebieg procesu glebowego:
    - klimat ,wody, ukształtowanie terenu, organizmy żywe, podłoże geologiczne, czas.
    Profil glebowy – wytworzenie się specyficznych poziomów glebowych, ich ilość i właściwości stanowią o typie gleby. Występujące poziomy wyjaśniają genezę gleby i określane są mianem profilu. Jest on efektem procesu glebotwórczego.
    Pierwszy poziom to: poziom próchniczny – znajduje się pod ściółką, wyróżnia się gromadzeniem obumarłych szczątków organicznych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz ich rozkład .
    Drugi poziom to: poziom wymycia – kwasy humusowe i woda usuwają ,wymywają niektóre związki mineralne, pozostawiając kwarc- stąd jasny kolor tego poziomu.
    Trzeci poziom to: poziom wmycia – powstaje z osadzenia składników wymytych wyżej.
    Czwarty poziom to: poziom skały macierzystej – nie ma na niej śladów oddziaływania procesów glebotwórczych, natomiast wyraźnie zaznaczają się skutki wietrzenia.

    Gleby występujące na kuli ziemskiej ze względu na zachodzące procesy glebotwórcze można podzielić w zależności od klimatu i roślinności. Niektóre typy gleb nie powstają pod wpływem istniejących warunków klimatycznych lecz zależne są od warunków lokalnych. Z tego względu wyróżnia się gleby strefowe i astrefowe.
    1. gleby strefowe – gleby tundrowe, bielicowe, brunatne, czarnoziemy, kasztanowe, czerwonoziemy, żółtoziemy, buroziemy, szaroziemy.
    2. Gleby astrefowe – gleby górskie, bagienne, mady ,rędziny.




    68. Człowiek w środowisku geograficznym.
    Człowiek żyje i działa w warunkach określonego środowiska geograficznego. Środowisko jest systemem złożonym, obejmującym elementy naturalne ( przyrodnicze ) oraz sztuczne, powstałe w wyniku działalności człowieka. Pierwotne środowisko przyrodnicze ulega ciągłym przemianom pod wpływem oddziaływania zarówno sił przyrody jak i człowieka. Wszelkie elementy środowiska geograficznego są ściśle ze sobą powiązane. Stan środowiska geograficznego jest wynikiem ciągłych przemian zachodzących pod wpływem sił tkwiących we wnętrzu Ziemi, pod wpływem innych czynników oraz działalności człowieka. Częścią przyrody jest człowiek, który przez swą działalność wywiera na nią wielki wpływ. Organizm człowieka jest przystosowany do warunków panujących na powierzchni Ziemi, potrzebuje tlenu z powietrza do oddychania, wody, pokarmów roślinnych i zwierzęcych do życia. Wynika z tego , że otaczająca nas przyroda jest nierozłączną częścią bytu, choć ulegała zmianom pod wpływem gospodarki ludzkiej. Oddziaływanie to jednak powinno być zgodne z prawami, które rządzą przyrodą.
    69. Zmiany w środowisku wywołane działalnością człowieka
    W okresie, w którym podstawą gospodarki było rolnictwo, utrzymywał się stan równowagi między przyrodą a działalnością człowieka. Dopiero rozwój przemysłu fabrycznego doprowadził do zmian. Największe natężenie procesów degradacji miało miejsce w połowie XX wieku.
    W ciągu ostatnich kilkunastu lat poznano niektóre procesy zagrażające równowadze przyrody w skali globalnej. Do tych procesów należą m.in.
    - karczowanie wilgotnych lasów równikowych, co powoduje ograniczenie produkcji tlenu. Powierzchnia tych lasów maleje.
    - Wzrost ilości dwutlenku węgla w powietrzu. Powoduje to wzrost temperatury, co grozi topnieniem lodowców.
    - Postępujący proces degradacji gleb.
    - Zwiększenie się deficytu wody.
    - Koncentracja substancji trujących w powietrzu, co zagraża lasom na dużych obszarach
    - Opad trujących substancji w regionach silnie uprzemysłowionych, prowadzących do degradacji gleb.
    - Wzrost zanieczyszczenia mórz, zagrażający życiu flory i fauny morskiej.
    Już obecnie w wielu krajach, m.in. w Polsce, zanieczyszczenie powietrza,zanieczyszczenie
    wód, zakłócenie funkcjonowania ekosystemów stały się progami ( barierami ) dalszego rozwoju. Jedna z barier dotyczy biosfery. Zmiana warunków fizycznych i chemicznych prowadzi do obumierania roślin i zwierząt.
    Wraz z rozwojem przemysłu ciągle rośnie ilość emitowanych gazów. Źródłem zanieczyszczeń gazowych jest przede wszystkim górnictwo, energetyka, hutnictwo, przemysł maszynowy i motoryzacja. Zanieczyszczenie powietrza powoduje różnorodne zagrożenia. Nie mniej groźne od zanieczyszczeń gazowych są zanieczyszczenia pyłowe.
    Kolejnym progiem jest zanieczyszczenie i deficyt wody. Szacuje się że ¾ powierzchni lądowej świata to obszary deficytu wody. Przyczyną tej sytuacji są ścieki. Ponad połowa odprowadzanych ścieków do rzek nie jest odprowadzana i powoduje zanieczyszczenie 15-50-krotnie większej ilości wody . W ten sposób ulega zanieczyszczeniu co najmniej1/3 zasobów odpływu stałego .
    Innego rodzaju bariera biologiczna dotyczy gleb .Odnosi się ona do dwóch aspektów ;
    wyczerpywania się substancji zawartych w glebach oraz do zmniejszania się powierzchni ( ilości ) gleb. Obok zmian gleb , zachodzących pod wpływem czynników glebowych ,mogą występować zmiany wywołane gospodarką człowieka . Niekorzystne zmiany dotyczą; zmniejszenia się zasobów związków zasadowych i odżywczych w wyniku wypłukiwania oraz zbierania płodów ; pogarszanie się gospodarki wodą ;procesu zakwaszenia gleb . Jeszcze bardziej szkodliwe są procesy niszczenia gleb w wyniku erozji.
    Barierę biologiczną stanowią również ograniczone możliwości produkcyjne biosfery Obecnie mamy do czynienia z nadmierną eksploatacją zasobów przyrody , co powoduje między innymi szybkie wyczerpanie zasobów leśnych .Najintensywniej wykorzystywane są zasoby leśne Europy oraz północne lasy w Azji i w Ameryce Północnej .
    70. Zasady ochrony środowiska *
    Od kilkudziesięciu lat rozwija się międzynarodowa współpraca w dziedzinie ochrony
    środowiska. Momentem przełomowym w tym zakresie; - był rok 1969, w którym został ogłoszony raport sekretarza ONZ pod tytułem „
    człowiek i jego środowisko „. - W 1972 r. na konferencji ONZ w Sztokholmie przyjęto deklarację zobowiązującą
    poszczególne kraje do takiego gospodarowania , aby nie szkodziło to środowisku
    innych krajów.
    - w 1979 na konferencji ministrów Europejskiej Komisji Ekonomicznej ONZ 34 państwa podpisały konwencję w sprawie redukcji emisji dwutlenku siarki .
    - w 1986 powołano grupę roboczą w ramach EEC w celu opracowania protokołu dotyczącego tlenków azotu.
    71.Zróznicowanie rasowe.
    Klasyfikowanie ludności świata pod wzg. rasowym napotyka duże trudności. Podział na rasy wynika z porównania następujących cech; kolor skóry i oczu, kształt głowy, kolor i kształt włosów, wielkość i budowa ciała, grupa krwi.
    W klasycznym podziale rasowym wyróżnia się 3 rasy główne;
    1. rasa biała ( kaukaska ) dzieli się na trzy gałęzie ;
    - europejską – ludy Europy i ludność pochodzenia europejskiego w obu Amerykach,
    Australii, Nowej Zelandii, RPA oraz Rosjanie w Azji.
    - semicko – chamicką – głównie arabowie w północnej Afryce i na bliskim Wschodzie,
    - indyjsko – irańską - ludność Azji Południowo – Zachodniej ( np. Turcy, Irańczycy) i
    północnych Indii
    2. rasa żółta składa się z dwu gałęzi;
    - azjatyckiej – Chińczycy, Mongołowie, Koreańczycy, ludy Syberii i dalekiego wschodu
    oraz Eskimosi
    - amerykańskiej – są to Indianie obu Ameryk
    3. rasa czarna dzieli się na dwie gałęzie
    - afrykańską; zamieszkującą tereny na południe od Sahary – są to Murzyni Sudańscy,
    Murzyni Bantu, Pigmeje, należą do nich także potomkowie murzyńskich
    niewolników w obu Amerykach
    - oceaniczną – są to aborygeni w Australii, Papuasi
    Oprócz ras głównych , między rasami na świecie żyją mieszańcy;
    Mulaci ( rasa biała z czarną ); metysi ( rasa biała z żółtą ); zambosi (rasa czarna z żółtą )
    Według najnowszych źródeł ludność świata można podzielić na 8 ras;
    - rasa europejska – ludy Europy, napływowa ludność Ameryk, Australii, Nowej
    Zelandii, RPA, Rosjanie w Azji oraz Arabowie W Afryce i Azji.
    - rasa indyjska – zamieszkująca Półwysep Indyjski
    - rasa azjatycka – występująca w Azji na wybrzeżach Ameryki północnej i na
    Madagaskarze
    - rasa amerykańska – są to Indianie obu Ameryk
    - rasa polinezyjska – ludy Polinezji i Mikronezji
    - rasa afrykańska – czarna ludność żyjąca na południe od Sahary
    - rasa australijska – są to aborygeni w Australii
    - rasa – melanezyjska – zamieszkująca Nową Gwineę i wyspy Melanezji
    Największa mieszanka ras występuje wśród ludności Ameryki Łacińskiej
    72.Zróżnicowanie wyznaniowe na świecie
    Religia jest podstawą każdej cywilizacji. Wpływa na wiele sfer życia ludności, kształtuje jej zachowania.
    Głównymi religiami świata są;
    1. Chrześcijaństwo; największa religia monoteistyczna, skupiająca około 1,8 mld wyznawców. Swój początek bierze od działalności Jezusa Chrystusa.
    Chrześcijaństwo dominuje w Europie, obu Amerykach, Australii, Nowej Zelandii, oraz na Filipinach, południowa i środkowa Afryka.
    Chrześcijanie podzieleni są na 4 duże odłamy;
    - katolików – ponad 1 mld
    - protestantów – około 400 mln
    - prawosławnych – ponad 170 mln
    - anglikanów – blisko 80mln
    2. Islam – religia monoteistyczna stworzona w VII w przez proroka Mahometa. Skupia ponad miliard wyznawców. Jest wiarą w jednego boga Allacha. Świętą księgą islamu jest Koran. Wyznawcami islamu (muzułmanie ) są;
    - Arabowie w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie
    - Mieszkańcy Turcji, Iranu, Pakistanu, Bangladeszu, Indonezji, Malezji i ludy środkowej Azji, wschodnia Afryka
    3. Hinduizm – religia występująca praktycznie w Indiach, licząca ponad 760 mln wyznawców. Wierzą oni w prawo karmana i reinkarnacje.
    4. Buddyzm – religia stworzona w VI wieku p.n.e. przez Buddę. Przyjmuje istnienie nieskończenie wielu światów zamieszkanych przez ludzi, zwierzęta, bogów i demony. Liczbę buddystów szacuje się na około 340 mln. Mieszkają głównie w południowo – wschodniej Azji, Chinach, Mongolii i Japonii.
    5. Konfucjanizm – doktryna etyczno – społeczna oparta na poglądach Konfucjusza. Liczy około 300 mln wyznawców. Ogranicza się do obszaru Chin.
    6. Oprócz wymienionych wyżej religii, duże znaczenie mają również religie plemienne
    Ponad 100 mln wyznawców. Występują zwłaszcza w Afryce, Amazonii, na Nowej Gwinei oraz wśród rdzennej ludności Australii.
    Niezbyt liczną, ale znaczącą religią jest judaizm ( Izrael oraz Żydzi żyjący w innych państwach ).
    Liczbę ateistów szacuje się na około 240 mln.
    73.Zróznicowanie językowe
    Jedną z podstaw podziału narodowościowego jest język. Na świecie w użyciu pozostaje kilka tysięcy języków .
    Językoznawcy wyróżniają następujące rodziny językowe;
    1. języki indoeuropejskie, dzielące się na następujące grupy;
    - słowiańskie np. ( polski, rosyjski )
    - romańskie (francuski, włoski, hiszpański )
    - germańskie ( niemiecki, angielski )
    - indoirański (hindi, urdu )
    inne indoeuropejskie ( grecki, litewski )
    2. język baskijski oraz języki kaukaskie ( gruziński )
    3. języki semicko – chamickie ( arabski, hebrajski )
    4. języki sudańskie – używane przez Murzynów Sudańskich
    5. języki bantu – używane przez Murzynów Bantu
    6. języki kojsańskie – występują w południowo-zachodniej Afryce
    7. języki uralskie (węgierski, fiński )
    8. języki ałtajskie ( turecki, mongolski )
    9. języki paleoazjatyckie ( język Czukczów ) i Eskimosów
    10. języki chińsko- tybetańskie ( chiński, tajski, wietnamski )
    11. języki japoński i koreański
    12. języki drawidyńskie ( używane w południowych Indiach i na północnym Cejlonie)
    13. języki munda ( ludy w środkowym i wschodnich Indiach ) i Mon-Khmer
    14. języki Indian
    15. języki australijskie ( aborygenów ) i papuaski
    Językiem najczęściej używanym na świecie jest chiński.
    Sześć języków zostało oficjalnymi językami ONZ; angielski, arabski, chiński, francuski, hiszpański i rosyjski.
    74. Rozwój liczby ludności świata
    W ciągu wielu tysiącleci przyrost liczby ludności odbywał się powoli. Nie wynikało to z niskiej rozrodczości, lecz z dużej śmiertelności . Gwałtowny przyrost ludności rozpoczął się w XX wieku. W wyniku poprawy warunków życia, postępu medycyny oraz podniesienia poziomu higieny nastąpiło ograniczenie śmiertelności. Spowodowało to gwałtowny przyrost ludności określany jako eksplozję demograficzną.
    Wysokie tempo przyrostu naturalnego utrzymuje się w dalszym ciągu w większości krajów Afryki, w Azji oraz Ameryce Łacińskiej. Systematycznie spada udział ludności Europy oraz Ameryki północnej.
    Czynnikiem wpływającym na przyrost naturalny jest poziom życia oraz miejsce zamieszkania. Ludność obszarów uprzemysłowionych i zurbanizowanych, o wysokim standardzie życia, wykazuje znacznie niższy poziom rozrodczości. Kraje słabo rozwinięte cechują się wysokim wskaźnikiem przyrostu.
    W 1920 r. mieliśmy 1,8 mld. Osób, a obecnie liczba ludności na świecie wynosi 5,7 mld.
    Średnia gęstość zaludnienia na świecie wynosi 43 osoby na km. kwadratowy. W Azji jest ona bardzo wysoka, w Australii natomiast niska.
    Największe skupiska ludzi zlokalizowane są na obszarach;
    Azji południowo- wschodniej, Europy zachodniej i środkowej, rejonu wielkich Jezior oraz wybrzeży Atlantyku w Ameryce północnej
    Najsłabiej zaludnione są;
    Obszary pustynne, Grenlandia, Syberia, daleki Wschód, północna Europa, Kanada, Alaska,

    75. Struktura demograficzna
    struktura według płci;
    W państwach słabo rozwiniętych więcej jest mężczyzn niż kobiet. Ta prawidłowość ma związek z dużą dzietnością kobiet oraz ich aktywnością zawodową . Ma to wpływ na ich stan zdrowia i skrócenie długości życia. W krajach wysoko rozwiniętych występuje wyraźna przewaga liczby kobiet nad liczbą mężczyzn. Jest to wynikiem niskiej rodności kobiet oraz ich mniejszą aktywnością zawodową w porównaniu do mężczyzn.
    Ze wzg. na wiek ludność podzielona jest na 3 kategorie;
    - ludność w wieku przedprodukcyjnym- 0 – 18 rok
    - ludność w wieku produkcyjnym – 18 – 65 ( w Polsce kobiety do ukończenia 60 roku życia )
    - ludność w wieku poprodukcyjnym 65 lat i więcej
    76. Struktura zawodowa ludności świata
    W strukturze zawodowej ludności określana jest jako czynna i bierna zawodowo. Pierwszą z tych grup tworzą wszyscy wykonujący pracę zawodową, do drugiej zalicza się tych , którzy są na utrzymaniu pierwszej grupy oraz posiadających nie zarobkowe źródła utrzymania ( renty, emerytury )Na świecie osoby czynne zawodowo stanowią około 45% ogółu ludności. W tej liczbie 64% to mężczyźni a 36% to kobiety.
    Analizując strukturę zawodową stwierdzić należy , że im bardziej rozwinięty kraj
    - tym większy odsetek ludzi zawodowo czynnych
    - tym mniej ludzi pracuje w rolnictwie, a więcej w usługach.
    Ogół ludności zawodowo czynnej dzieli się według rodzaju wykonywanej pracy, według działów gospodarki narodowej;
    - sektor pierwszy; pracujący w górnictwie, rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie
    - sektor drugi; pracujący w przemyśle i budownictwie
    - sektor trzeci; zatrudnieni w handlu, usługach, pracownicy nauki

    W krajach słabo rozwiniętych najwięcej osób pracuje w sektorze I ( ponad 50% ). Zdecydowanie mniej osób pracuje w sektorze II i III.
    W krajach średnio rozwiniętych zatrudnienie w sektorze I jest jeszcze dość duże. Duża jest liczba zatrudnionych w sektorze II lecz jest to na ogół przemysł ciężki. Stale zwiększa się zatrudnienie w sektorze III.
    W krajach wysoko rozwiniętych zatrudnienie w sektorze I jest niewielkie z reguły nie przekracza 5%. Dość duża liczba osób pracuje w sektorze II zwłaszcza w przemyśle przetwórczym. Największe zatrudnienia jest w sektorze III na ogół przekracza 64%.
    77.Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa
    Przyrodnicze warunki;
    a. warunki glebowe
    b. klimat
    c. stosunki wodne
    d. rzeźba terenu
    najlepsze warunki przyrodnicze dla rozwoju rolnictwa na świecie posiadają ;
    - w europie- nizina francuska, Śląska, Węgierska, Rumuńska,
    Wyżyna bawarska, czesko- morawska, Ukraina, połud.-zach rosja
    - w Azji - nizina chińska, Gangesu, Mandżurska
    - w Afryce - delta Nilu,
    - w Australii – część południowo – zachodnia
    - W Ameryce północnej; wielkie równiny oraz Kalifornia
    - W Ameryce południowej- południowo – wschodnia część wyżyny Brazylijskiej.
    Pozaprzyrodnicze czynniki;
    a. sposób użytkowania ziemi; użytki rolne zajmują na świecie 36% powierzchni kontynentów. Rolnicze użytkowanie ziemi cechuje się na świecie dużym odsetkiem użytków zielonych. Grunty orne i sady stanowią 30% a użytki zielone 70% użytków rolnych.
    b. Struktura agrarna ; przez ta strukturę należy rozumieć stosunki własnościowe oraz wielkość gospodarstw rolnych;
    Na świecie istnieją trzy rodzaje własności ziemi;
    - własność prywatna
    - własność państwowa
    - własność spółdzielcza
    c.. wyposażenie techniczne;
    - najniższy wskaźnik mechanizacji maja kraje słabo rozwinięte ( np. Etiopia )
    - najwyższy mają państwa wysoko rozwinięte, prowadzące intensywna gospodarkę rolną. ( Holandia, Wielka Brytania )
    c. nawożenie mineralne i melioracje
    - największe zużycie nawozów jest w Holandii, Chinach
    - najniższe w Etiopii, Australii, USA
    d. polityka rolna
    - ulgi podatkowe
    - gwarancyjne ceny minimalne
    - preferencyjne kredyty
    - skup interwencyjny
    78. Regiony rolnicze świata
    Biorąc pod uwagę warunki glebowe i klimatyczne rodzaje upraw i chowu oraz typ gospodarki rolnej można wyróżnić 10 regionów rolniczych na świecie;
    1. Region zachodnioeuropejski- należą do niego państwa Europy Zachodniej, Północnej i Południowej. Cechuje się przewagą intensywnego, towarowego rolnictwa mieszanej produkcji roślinno – zwierzęcej.
    2. Region wschodnioeuropejsko – syberyjski ; Europa Środkowa i Wschodnia oraz azjatycka część Rosji. Rolnictwo wieloobszarowe, Przeważa mieszany roślinno – zwierzęcy kierunek produkcji.
    3. Region środkowoazjatycki – mieszany kierunek produkcji , na terenach nawadnianych uprawiana jest bawełna.

    Oxygene

  • 4. Region wschodnioajatycki – obszar Chin, Korea północna, Wietnam. Wielkoobszarowe rolnictwo. 5. Region południowo- i południowo – wschodnioazjatycki – Półwysep Indochinski, Bangladesz , Korea południowa, Japonia. Niewielkie gospodarstwa, gospodarka intensywna lecz niskotowarowa wyjątek Japonia. 6. Region zachodnioazjtycko- północnoafrykański- północna Afryka, zachodnia Azja z Pakistanem włącznie. Gospodarka intensywna, lecz niskotowarowa. 7. Region Afrykański – Afryka na południe od Sahary. Gospodarka prymitywna o małej produktywności. Wyjątkiem jest RPA gdzie występuje intensywne gospodarstwo wysokotowarowe. 8. Region północnoamerykański- Kanada, USA. Gospodarka wysokotowarowa, intensywna, 9. Region Ameryki Łacińskiej – gospodarstwa chłopskie, chów bydła 10. Region australijsko – nowozelandzki – rolnictwo wysokotowarowe o wysokim stopniu specjalizacji 79. Rozmieszczenie głównych upraw roślinnych na świecie. W produkcji roślinnej wyróżniamy uprawy; 1. żywieniowe ( alimentacyjne ) - a. zboża, b. rośliny korzeniowe, c. oleiste, d. cukrodajne, e. warzywa , owoce 2. pseudożywieniowe – używki; kawa, kakao, herbata, 3. przemysłowe – rośliny włókniste, kauczukowiec 4. pastewne – trawy, rośliny motylkowe, buraki pastewne Adn.1; a. zboża takie jak; pszenica kukurydza ryż Jęczmień żyto Owies Proso sorgo Chiny USA Chiny Rosja Rosja Rosja Indie USA USA Chiny Indie Kanada Polska Kanada Indie Brazylia Indonezja Niemcy Niemcy USA Rosja Francja Bangladesz Francja Meksyk Wietnam Kanada Argentyna Tajlandia b .rośliny korzeniowe ziemniaki maniok bataty Chiny Brazylia Chiny Rosja Tajlandia Wietnam USA Nigeria Indonezja Polska Kongo Uganda c. rośliny oleiste soja Słonecznik Orzeszki ziemne Rzepak Oliwka Palma kokosowa USA Argentyna Chiny Chiny Hiszpania Indie Brazylia Rosja Indie Indie Francja Sri lanka Argentyna Francja USA Kanada Włochy Indonezja Chiny Ukraina Niemcy d. rośliny cukrodajne Trzcina cukrowa Buraki cukrowe Brazylia Francja Indie Niemcy Chiny USA Kuba Ukraina e. owoce Ananasy Banany Cytryny Jabłka Truskawki Porzeczki Tajlandia Indie USA USA USA Polska Filipiny Brazylia Włochy Chiny Japonia Niemcy Chiny Filipiny Meksyk Rosja Polska W.Brytania Adn.2. używki kawa kakao herbata tytoń Brazylia Wybrzeże kości słoniowej Indie Chiny Kolumbia Indonezja Chiny Brazylia Meksyk Ghana Sri lanka Indie Indonezja Brazylia Kenia Turcja Adn.3 rośliny włókniste bawełna len konopie Juta Agawa Chiny Irlandia Rosja Indie Brazylia ZSRR Holandia Indie Bangladesz Tanzania USA Francja Kenia Indie Polska 80.Hodowla zwierząt Głównym celem chowu zwierząt jest pozyskanie mięsa, mleka, tłuszczu, jaj, wełny i skór Chów Bydło ; - intensywny chów bydła opiera się na wykorzystaniu pasz oraz silnie rozbudowanego zaplecza technicznego. Występuje w krajach Europy zachodniej, w północno – wschodnich rejonach USA, Australia. Najczęściej jest to chów o kierunku mlecznym, lub mleczno- mięsnym - średnio intensywna hodowla bydła, oparta na wykorzystaniu naturalnych pastwisk oraz upraw roślin paszowych, występuje m.in. w Polsce , Skandynawii, Litwie, Łotwy - ekstensywny chów polega przede wszystkim na wykorzystywaniu wielkich pastwisk naturalnych , charakterystyczny jest dla obszarów Brazylii, Rosji, Argentynie, Trzoda chlewna; hodowana jest dla mięsa oraz tłuszczu - hodowla ma charakter intensywny, lub średnio intensywny związany jest z terenami upraw ziemniaków i żyta. Potentatami w hodowli są; Chiny, Europa, Brazylia, USA Owce; zwierzęta te są hodowane dla wełny oraz w mniejszym stopniu dla mięsa. Mongolia, Turcja, Australia Hodowla drobiu; zwiększa się produkcja. Najwięcej hoduje się w USA, Chinach Innymi zwierzętami hodowanymi na świecie, lecz mającymi mniejsze znaczenie gospodarcze, są; kozy, osły, muły, wielbłądy, lamy, alpaki, renifery. 81. Rybactwo i gospodarka rybna. Ważnym składnikiem ludzkiego pożywienia są ryby morskie, słodkowodne, oraz owoce morza, czyli skorupiaki i mięczaki. Na świecie dominują połowy ryb morskich, które stanowią prawie 65% ogółu połowów. Najczęściej odławiane są ryby śledziowate, dorszowate oraz makrele. Najważniejsze łowiska na świecie są; - północno – zachodni Pacyfik ( u wybrzeży Japonii, Korei,) - północno – wschodni Atlantyk - wschodnio część środkowego Pacyfiku ( wybrzeże Nowej Gwinei i Filipin ) - południowo – wschodni Pacyfik ( wybrzeża Ameryki Południowej ) Mniejsze znaczenie mają połowy ryb słodkowodnych. Większość poławiana jest w Azji Wschodniej, innym ważnym obszarem połowu tych ryb są; państwa afrykańskie przylegające do wielkich jezior – Wiktorii, Malawi, Tanganika Połowy morskie i słodkowodne na świecie; - Chiny - Peru - Chile - Japonia - USA - Indie 82. Lasy i gospodarka leśna Obszary leśne pokrywają 30 % ziemskiej powierzchni lądów. Lasy zajmują najwięcej powierzchni w Ameryce południowej( 46% ) a najmniej ( 18% )w Australii. Wśród krajów najwięcej lasów mają; Surinam ( 91% ) powierzchni , Gujana ( 76% ) Finlandia (68% ) Największe obszary leśne rozmieszczone są na kuli ziemskiej następująco; - lasy strefy klimatu umiarkowanego chłodnego; są to lasy iglaste, czyli Tajga ; ciągnące się przez Skandynawię i cała Rosję oraz od Labradoru po Alaskę w Ameryce Północnej i południowo – środkową Kanadę - lasy równikowe w strefie wilgotnej; obszary w dorzeczu Amazonki, rzeki Kongo, Filipiny, Nowa Gwinea, część Indochin - lasy strefy klimatu umiarkowanego ciepłego; są to lasy liściaste zlokalizowane w Europie, południowej Kanadzie, i północnych stanach USA. - mniejsze znaczenie mają lasy podzwrotnikowe i monsunowe ; występują w południowo-wschodnich Chinach i Wietnamie oraz we wschodniej Brazylii, wschodnich Indiach, północno- wschodniej Australii i na Kubie. Gospodarka leśna; różne są kierunki rozwoju gospodarki leśnej na poszczególnych kontynentach. Większość słabo rozwiniętych państw prowadzi rabunkowy wyrąb lasów. Racjonalną gospodarkę leśną starają się powadzić kraje wysoko i średnio rozwinięte. Afryka jest to kontynent ubogi w lasy, większość pozyskiwanego drewna zużywana jest jako paliwo. Ameryka Północna; gospodarka leśna prowadzona jest racjonalnie. Większość drewna zużywana jest przez przemysł drzewno papierniczy oraz budownictwo. Stany Zjednoczone pomimo dużych własnych zasobów, importują drewno . Ameryka Południowa największym obszarem leśnym jest tutaj amazoński las równikowy. Jest to teren rabunkowego wyrębu lasów. Wycinanie lasów Amazonii taje się problemem ogólnoświatowym, ponieważ może doprowadzić do zmian środowiska. Azja; ma duże zróżnicowanie terenów leśnych. Japonia ma dużą lesistość i racjonalne gospodarowanie zasobami lasów. W Chinach oraz w mniejszym stopniu w Korei Południowej prowadzi się kompleksowe zalesienie nieużytków i obszarów źródłowych rzek. Natomiast w silnie zalesionej południowo – wschodniej Azji w dalszym ciągu prowadzi się rabunkową gospodarkę leśną. Oceania na tym obszarze dużą lesistością charakteryzuje się Nowa Gwinea oraz Nowa Zelandia. Australia jest uboga w tereny leśne , dlatego importuje drewno z Nowej Zelandii. Europa ; w Europie dominują racjonalne zasady gospodarki leśnej. Drewno zużywane jest głównie przez przemysł drzewno papierniczy. Problemem jest zły stan lasów. Duże zasoby leśne posiada Rosja. Jest to obszar tajgi ,drewno przeważnie wykorzystywane jest w budownictwie, wzrasta jego zużycie przez przemysł drzewno papierniczy, a spada znaczenie jako paliwa. 83. Urbanizacja pod pojęciem urbanizacji rozumie się cały kompleks czynników prowadzących do powstawania i rozwoju miast oraz skupisk miejskich i wzrostu udziału liczby mieszkańców miast w stosunku do całkowitej liczby mieszkańców danego kraju. Nasilenie się procesów urbanizacyjnych wiąże się z rozwojem nowoczesnego przemysłu. W efekcie najsilniej zurbanizowane są kraje uprzemysłowione. W krajach wysoko rozwiniętych wskaźniki ludności miejskiej na ogół przekraczają na ogół 75% a nierzadko wynoszą 80-90% np. Wielka Brytania, Holandia. Postępująca urbanizacja wielu obszarów prowadzi do łączenia się miast i powstawania coraz większych miejskich układów przestrzennych. Należą do nich; Aglomeracja miejska ;układ miejski złożony z dużego miasta ( metropolii) oraz obszaru podmiejskiego, w którym znajdują się mniejsze miasta np. aglomeracja warszawska. Konurbacja ; zespół sąsiadujących miast, powiązanych ze sobą gospodarczo i komunikacyjnie. Pomiędzy miastami zanikły obszary wiejskie. W konurbacji nie ma ośrodka wyraźnie dominującego. Np. zespół miast Górnego Śląska. Megalopolis ; duża strefa zurbanizowana tworząca się w wyniku przestrzennego zbliżenia kilku aglomeracji lub konurbacji. Obecnie na świecie wyróżnia się 5 takich układów; - megalopolis północno – wschodniego wybrzeża USA - megalopolis nad Wielkimi Jeziorami w USA i w Kanadzie - - / - w Kalifornii - - / - na wyspie Honsiu w Japonii - - / - w krajach Beneluksu NAJWIĘKSZE MIASTA NA SWIECIE Kontynent / miasta L. mieszkańców w mln. AFRYKA Kair 9,7 AMERYKA POŁUDNIOWA Sao Paulo 16,4 Buenos Aires 11,7 AMERYKA PÓŁNOCNA Meksyk 20,2 Los Angeles 9,1 Nowy Jork 8,6 AZJA Seul 16,3 Czungking 15,3 Bombaj 15,1 Szanghaj 13,0 Kalkuta 11,7 Dżakarta 11,5 EUROPA Paryż 9,3 Moskwa 8,6 84. Surowce energetyczne. Węgiel kamienny; wykorzystuje się go jako paliwo elektrowni cieplnych , do produkcji koksu, oraz w przemyśle chemicznym. Główni producenci; - Chiny - USA - Indie - Rosja - RPA - Australia - Polska Najważniejsze miejsca wydobycia to; - zagłębie w Chinach, zagłębie w Appalachach, Damodar w Indiach. Węgiel brunatny; najczęściej jest spalany w elektrowniach cieplnych zlokalizowanych niedaleko . Główni producenci; - Niemcy - Rosja - USA - Chiny - Polska Najważniejszymi miejscami wydobycia są zagłebia; - Dolnoreńskie i Łużyckie w Niemczech, Podmoskiewskie w Rosji, Konińskie i Bełchatowskie w Polsce. Ropa naftowa; wytwarza się z niej naftę, paliwo, smary Wydobycie ropy; - Arabia Saudyjska - USA - Rosja - Iran - Chiny Gaz ziemny ; producenci - Rosja - USA - Kanada - Wielka Brytania - Holandia Największe złoża posiada Rosja (Stawropol, Jamał), region zatoki Perskiej, basen zatoki Meksykańskiej 85. Przemysł energetyczny Światowa energetyka opiera się na wykorzystywaniu paliw mineralnych – węgla, ropy i gazu ziemnego. Duża część surowców energetycznych zużywana jest do produkcji energii elektrycznej. Elektrownie zlokalizowane są przede wszystkim w miejscach dużego zapotrzebowania na energię. W większości krajów dominuje produkcja w elektrowniach cieplnych. Są to elektrownie spalające węgiel kamienny i brunatny, pochodne ropy naftowej. Wytwarzają one 63,2 % energii elektrycznej na świecie. Elektrownie opalane węglem przeważają np. Polska, RPA, Rosja, Chiny, Indie Elektrownie opalane pochodnymi ropy oraz gazem ziemnym np. USA, Japonia, Holandia Elektrownie wodne; wytwarzają 19% energii ; Tego typu elektrownie powstały w – bogatych państwach Europy, Ameryki północnej oraz w Japonii a także Rosji, Brazylii. Elektrownie atomowe ; powstaje w nich 17,4% energii. Występują one we Francji, Belgii, Szwecji, Węgry. 86.Hutnictwo najważniejszymi surowcami metalicznymi są; rudy żelaza, głównymi obszarami wydobycia są; Szwecja, Francja, Ukraina, Rosja, Chiny, półwysep Labrador, Brazylia,Afryka Główni producenci stali; - Japonia - USA - Rosja - Niemcy - Brazylia Rudy miedzi; największe złoża znajdują się; - Peru, Chile, USA, Kazachstan, Rosja, Afryka, Polska (Zagłębie Lubinsko-Głogowskie Główni producenci miedzi są; -USA Chile Japonia Rosja Rudy aluminium; ( glinu ) największe ich złoża są; - Australia, Jamajka, Afryka zachodnia, Gwinea, Głównymi producentami są; - USA - Rosja - Kanada - Australia Rudy cynku i ołowiu; największe ich złoża są; - Rosja, Polska, Kanada, Australia, Peru Główni producenci cynku są w; - Japonia - Kanada - Chiny Główni producenci ołowiu są; - USA - Chiny - Niemcy Złoto ; producenci to – RPA, USA, Rosja, Australia Srebro; producenci to – Meksyk, USA, Peru, Rosja 87. Przemysł elektromaszynowy w skład tego przemysłu wchodzi wiele najnowocześniejszych gałęzi wytwórczych m.in. - produkcja obrabiarek - robotów, silników - środków transportu i maszyn Przemysł ten bazuje przede wszystkim na dużych nakładach finansowych , wysoko wykwalifikowanej kadrze pracowników i nowoczesnym zapleczu naukowo- badawczym. Pod wzg. wielkości produkcji znajdują się; - Stany Zjednoczone - Japonia - Niemcy - Chiny - Rosja, Wielka Brytania, Francja 88. Okręgi przemysłowe świata Najważniejsze regiony to; Okręg Uralski w Rosji – znajduje się tam wiele surowców mineralnych i w oparciu o miejscowe surowce rozwinęło się hutnictwo , przemysł chemiczny. Rozwija się tu przemysł elektromaszynowy, nawozów sztucznych, paliw, papieru i celulozy. Doniecki Zagłębie Węglowe – w Ukrainie, oparte jest na złożach węgla koksującego, rtęci, soli kamiennej. Produkuje się tam maszyny górnicze i hutnicze, powstał tu przemysł chemiczny. Górnośląski Okręg Przemysłowy – w Polsce ,dominuje tu przemysł ciężki, energetyka i przemysł maszynowy, oraz przemysł lekki , materiałów budowlanych. Okręg Minas Gerais – w Brazylii, powstał tu przemysł metalurgiczny, motoryzacyjny, petrochemiczny, włókienniczy i spożywczy. Okręg Reńsko – Westfalski – w Niemczech, główną cześć stanowi Zagłębie Ruhry. Oprócz hutnictwa żelaza rozwinął się tam przemysł petrochemiczny, farmaceutyczny, samochodowy, elektrotechniczny, elektroniczny. Zagłębie Północne we Francji, przemysł środków transportu, elektroniczny, chemiczny, poligraficzny, kosmetyczny, odzieżowy. Okręg Przyjeziorny w USA, przemysł poligraficzny, hutnictwo, drzewno-papierniczy, spożywczy. Okręg Północno – Wschodni obejmuje atlantyckie wybrzeże USA, przemysł metalowy, stoczniowy, zbrojeniowy, chemiczny, lekki. 89.Międzynarodowa wymiana towarowa Handel zagraniczny jest dziedziną gospodarki, która zajmuje się wymianą dóbr materialnych wytwarzanych w danym kraju na dobra materialne wytwarzane w innym kraju. Handel zagraniczny obejmuje; - import - eksport - reeksport – wywóz towarów które zostały wcześniej przywiezione z innych krajów. Są to najczęściej towary przetworzone . Import – najwięksi importerzy Eksport ; - USA - USA - Niemcy - Niemcy - Japonia - Japonia - Wielka Brytania - Francja - Francja - Wielka Brytania Wartość importu i importu na jednego mieszkańca Import na 1 mieszkańca Eksport na 1 mieszkańca Państwo Singapur Singapur Belgia i Luksemburg Belgia i Luksemburg Szwajcaria Szwajcaria Holandia Holandia Niemcy Niemcy Kraje słabo rozwinięte; a. eksportują przede wszystkim ; surowce mineralne, oraz nisko przetworzone artykuły rolno spożywcze, b. Importują natomiast maszyny i urządzenia oraz produkty wysoko przetworzone Kraje wysoko rozwinięte; W strukturze importu i eksportu dominują produkty wysoko przetworzone. W większości tych państw duży udział w imporcie maja paliwa mineralne. 90. Gospodarczy i polityczny podział świata. Dwoma podstawowymi ustrojami politycznymi są; 1. Monarchia; jest ustrojem politycznym polegającym na zwierzchnictwie jednej osoby. Może być to cesarz, król, sułtan. W dzisiejszym świecie nie ma już praktycznie monarchów absolutnych, chociaż bywają państwa , w których władza monarchy jest bardzo duża ( Arabia Saudyjska ). Najczęściej spotykana formą monarchii jest monarchia konstytucyjna lub parlamentarna. W tym systemie monarcha jest głową państwa lecz pełni raczej funkcje reprezentacyjną .Przykładem jest Szwecja, Hiszpania. 2. Republika; ustrój polityczny w którym organy władzy pochodzą z demokratycznych wyborów. Występuje wyraźny trójpodział władzy. Głowa państwa jest prezydent . Władza ustawodawczą jest jedno lub dwu izbowy parlament. Specyficzną odmianą republiki są republiki ludowe lub demokratyczne w komunistycznych systemach totalitarnych ( Chiny, Korea Północna, Kuba ). W państwach tych nie ma demokratycznych wyborach, a władzę sprawują grupy ludzi związanych z partią komunistyczną. Podział gospodarczy świata 1.państwa wysoko rozwinięte gospodarcze; podstawowymi cechami tych państw są; - produkt krajowy brutto przypadający na jednego mieszkańca powyżej 10 000 USD - dominacja usług w strukturze zatrudnienia i w tworzeniu PKB - wszechstronnie rozwinięta infrastruktura techniczna i usługowa - duża wydajność pracy - duży udział przemysłu wysokiej technologii - spadająca energochłonność produkcji - niewielki lub ujemny przyrost naturalny - wysoki wskaźnik urbanizacji Do tych grup należą; kraje Europy Zachodniej, Stany Zjednoczone, Kanada, Japonia, Australia, Nowa Zelandia, Izrael, Singapur, 2.państwa średnio rozwinięte gospodarczo; - produkt krajowy brutt przypadający na 1 mieszkańca miedzy 3000 a 10 000 USD - rosnący udział usług w strukturze zatrudnienia - zwiększająca się wydajność pracy - dobrze rozwinięta infrastruktura techniczna, słabiej usługowa - przewaga tradycyjnego przemysłu przetwórczego nad przemysłem wysokich technologii Należą tu państwa; Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Rosja, Estonia, Brazylia, 3.państwa słabo rozwinięte gospodarczo ; - PKB na 1 mieszkańca poniżej 3000 USD - Dominacja rolnictwa w strukturze zatrudnienia - Słabo rozwinięta infrastruktura techniczna i usługowa - Niska wydajność pracy - Dominacja przemysłu wydobywczego, słabo rozwinięty przemysł przetwórczy - Bardzo duży przyrost naturalny - Wzrastające bezrobocie - Rosnące zadłużenie Należą tu państwa; Sudan, Czad, Etiopia, natomiast takie państwa jak Chiny , Wietnam, Filipiny , Indonezja rozwijają się intensywnie. POLSKA 1.Położenie : polska położona jest: - na półkuli północnej i wschodniej - w środkowej Europie - na szlakach komunikacyjnych państw europejskich ( z zachodu na wschód) - między Karpatami a Bałtykiem - w dorzeczu Wisły i Odry - w środkowej części niżu europejskiego ( 91% powierzchni zajmują niziny - na pograniczu dużych jednostek geologicznych Europy ( platformy wschodnioeuropejskiej i młodszych struktur - w strefie ścierania się klimatu morskiego i kontynentalnego - polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego ( określanego według czasu słonecznego południka 15 st. Długości geograficznej wschodniej – czas zimowy) skrajne punktY na północ; przylądek Rozewie- 54 50 szer. geogr.płn na południe; szczyt Opołonek – 49 00 szer. geogr.płn. na zachód; kolano Odry k .Cedyni – 14 00 dł. geogr.wsch. na wschód; kolano Bugu k.Horodła – 24 08 dł. geogr. wsch. Rozciągłość terytorium Polski: - rozciągłość południkowa - z północy na południe – 5 50 ; 649 km. - rozciągłość równoleżnikowa - z zachodu na wschód – 10 01 ; 689 km 2.Obszar Polski Terytorium państwa polskiego zmieniło się wielokrotnie w ciągu dziejów. Zawsze jednak obejmowało obszary położone w dorzeczu Warty i Wisły, pomiędzy Karpatami a Bałtykiem .Współczesne terytorium polski zostało wyznaczone w wyniku ustaleń zwycięskich mocarstw po drugiej wojnie światowej. Granice polski zostały przesunięte na północ i zachód – północna po Bałtyk, Warmię i Mazury, zachodnia aż po Odrę i Nysę Łużycką, wschodnia na linię środkowego Bugu. Przyłączono do Polski tzw. Ziemie Odzyskane . do Polski należy również , pas wód terytorialnych .Obecny obszar Polski wynosi 312 685 km kw. ma kształt zbliżony do koła , którego geometryczny środek leży na północny zachód od Łodzi. W Europie większą powierzchnię mają :Rosja, Ukraina, Francja, Hiszpania, Szwecja, Niemcy, Finlandia, Norwegia 3.Granice Polski Długość granic Polski po II wojnie światowej, - łączna – 3582 km w tym: a. lądowych: 3054 km - z Czechami – 790 km - ze Słowacją – 539 km - z Ukrainą – 529 km - z Niemcami – 467 km - z Białorusią – 416 km - z Rosją – 210 km - z Litwą – 103 km b. morskich : 528 km 4.Podział administracyjny W 1946 r. w wyniku podziału administracyjnego kraju powstało 14 województw oraz 2 wielkie miasta: Warszawa i Łódź .Województwa dzieliły się na powiaty, których było 299, w tym 29 grodzkich, utworzonych w dużych miastach. Gmin było ponad 3tyś. W 1950 utworzono dalsze 3 województwa. Łącznie było ich 17 oraz 2 miasta wydzielone – Warszawa i Łódź. W 1975 zlikwidowano powiaty i zmieniono strukturę podziału administracyjnego państwa – z trójstopniowego na dwustopniową. Utworzono 49 województw. Od 1 stycznia 1999 roku wprowadzono nowy , trójszczeblowy podział administracyjny kraju oparty na gminach, powiatach i województwach. Obecnie jest 16 województw. 36.Klimat Polski Polska, położona , ma klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim a kontynentalnym. Przejściowość klimatu jest wynikiem położenia Polski w strefie ścierania się wpływu powietrza polarno – morskiego z polarno – kontynentalnym. Na kierunki przemieszczania się mas powietrza ( kształtujących klimat w Polsce) wpływają ośrodki baryczne w Europie tj. niż islandzki, wyż azorski i sezonowe azjatyckie: wyż zimowy i niż letni. Temperatura powietrza: średnie temperatury roczne wahają się w granicach od 6 do 8,5 C. Najcieplejszymi obszarami są: Nizina Śląska, Wielkopolska. Najniższe wartości temperatur notowane są w północno – wschodniej części kraju. Średnie roczne amplitudy temperatury powietrza wynoszą od około 17 C na zachodzie kraju do 25 C na wschodzie. Opady : średnia roczna suma opadów wynosi około 600 mm. Najmniejsze opady , poniżej 500 mm. rocznie występują na Pojezierzu Kujawskim, nad dolną Wisłą, środkową Wartą, i Notecią. Największe na obszarach południowych. W Sudetach i Karpatach przekraczają one 1000 mm. , a w tatrach 1700 mm. Opady związane są przeważnie z występowaniem frontów. Wiatry : w Polsce przeważają wiatry z zachodu – około 60%. Latem wieją najczęściej wiatry północno-zachodnie, zimą zaś południowo-zachodnie. Rzadsze są wiatry z północy i południa Europy. Wiatry wschodnie ( rocznie średnio 15% ). W Polsce występują również wiatry lokalne – bryza morska i lądowa, oraz wiatry górskie i dolinne w górach. Pory roku ; wyróżnia się 6 pór roku na podstawie przebiegu temperatury i typu pogody: zima, przedwiośnie, wiosna, lato, jesień, przedzimie. Długość okresu wegetatywnego: trwa najdłużej, około 220 dni, na Nizinie Śląskiej oraz w dolinie środkowej i dolnej Odry. Krócej, około 180 dni, na północo-wschodnich terenach Polski, a najkrócej,, około 100-150 dni , w górach. 37.Sieć hydrograficzna Sieć hydrograficzna Polski została ukształtowana w wyniku rozwoju rzeźby terenu w trzeciorzędzie ( głównie na południu Polski ) i w czwartorzędzie ( część północna kraju ). Jej najważniejszymi elementami są ; - rzeki, jeziora, stawy, mokradła, wody podziemne, źródła oraz sztuczne utworzone kanały i zbiorniki wodne. Zjawiska hydrograficzne Polski kształtują się przede wszystkim pod wpływem: - klimatu (opady), budowy geologicznej (przepuszczalność skał ), i ukształtowanie powierzchni . Prawie cały obszar kraju znajduje się w zlewisku Bałtyku, w dorzeczu dwóch głównych rzek- Wisły i Odry( stanowią 54% i 33,9% powierzchni Polski ) . Poza nimi do Bałtyku uchodzą rzeki Pojezierzy Pomorskiego i Mazurskiego ( zajmują 11,8% powierzchni ). rzeki Pojezierza Pomorskiego to ; Wieprza, Słupia, Łeba, Reda, Łupawa , Rega Pojezierza Mazurskiego; Pasłęka, Łyna, Węgorapa Pozostałe 0,3 Powierzchni Polski zajmują rzeki wchodzące w systemy zlewisk Morza Czarnego ( Strwiąż, Orawa ) lub Morza Północnego (Izera, Orlica ). Największymi rzekami są Wisła i Odra. Rzeki te wraz z dopływami tworzą największe dorzecza. Charakterystyczną cechą tych dorzeczy jest ich asymetria. Stosunek dorzecza lewego do prawego przedstawia się; - Odra 30:70 - Wisła 27:73 - Największe rzeki Polski; Wisła ujście- Bałtyk Odra Bałtyk Warta Odra Bug Narew Narew Wisła San Wisła Noteć Warta Pilica Wisła Wieprz Wisła Bóbr Odra Niektóre rzeki połączone są kanałami. Ważniejsze kanały; Nazwa Długość Znaczenie Wieprz-Krzna 140 melioracyjne Augustowski 102,0 spław drewna, turystyczne Elbląski 62,5 turystyczne Gliwicki 41,2 transport węgla Bydgoski 24,7 żeglowny Żerański 17,6 żeglowny Do ważnych elementów sieci wodnej należą jeziora, których najwięcej jest w Polsce północnej. Zasoby wodne jezior w Polsce wynoszą około 19,7 km sześciennych, przy czym; około 50% tych zasobów jest zgromadzona na Pojezierzu Mazurskim 36% na Pojezierzu Pomorskim 12% na Pojezierzu Wielkopolskim pozostała część około 2% w jeziorach na południe od linii zasięgu ostatniego zlodowacenia. Do najważniejszych typów jezior należy zaliczyć; Jeziora rynnowe, moreny dennej, wytopiskowe „oczka”, krasowe, starorzecza, deltowe, nadbrzeżne, górskie Nazwa Geneza Śniardwy Morenowe Mamry Morenowe Łebsko Nadbrzeżne Dąbie Deltowe Miedwie Rynnowe Jeziorak Rynnowe Niegocin Morenowe Gardno Nadbrzeżne Jamno Nadbrzeżne Wigry Rynnowe Gopło Rynnowe Największe jeziora Polski Hańcza Rynnowe Drawsko Rynnowe Wielki Staw Cyrkowe Czarny staw Cyrkowe Wigry Rynnowe Najgłębsze jeziora Polski Mokradła tworzą się w miejscu zanikłych jezior. Wchodzą one w skład obszarów podmokłych. Zaliczamy do nich torfowiska niskie i wysokie, bagna oraz mokradła w dolinach rzecznych. Mokradła, zajmujące ok.8% powierzchni kraju, występują głównie na obszarach północnych i północno-wschodniej Polski. Stanowią ważny zbiornik retencyjny. Oprócz jezior i mokradeł do wód stojących zaliczamy stawy, które są przeważnie sztucznymi zbiornikami wody. W Polsce jest ponad 90 sztucznych zbiorników wodnych. Do zbiorników o największej powierzchni należą; - Włocławski na Wiśle, Jeziorsko na Warcie, Dębie na Narwi, Największą pojemność mają natomiast; - Solina na Sanie, Włocławski, Jeziorsko. Ważną częścią sieci hydrograficznej Polski są wody podziemne (gruntowe) , stanowią powszechne źródło zaopatrzenia w wodę pitną, gospodarczą, i przemysłową. Wody podziemne wpływające samoczynnie na powierzchnię tworzą źródła .Na szczególną uwagę zasługują źródła mineralne i cieplice ( termy) wykorzystywane do celów leczniczych. Polska pod względem zasobów wodnych jest zaliczana do najuboższych krajów Europy. 38. Gleby w Polsce Na terenie Polski możemy wyróżnić następujące typy gleb; 1. gleby początkowe 2. bielicowe 25% 3. brunatne ( i płowe) 52% i 5% 4. Czarnoziemy 1% 5. Czarne ziemy 2% 6. Bagienne 9% 7. Mady 5% 8. Rędziny 1% Aby określić wartość użytkową gleb, wprowadzono w Polsce podział na 6 klas bonitacyjnych. Klasa I i II - gleby bardzo dobre 3,3% Klasa III - gleby dobre 23,3% Klasa IV - gleby średnie 39,8% Klasa V - gleby słabe 21,7% Klasa VI - gleby złe 11,9% 39. Podział kraju na krainy geograficzne Kraina geograficzna, czyli region geograficzny, jest obszarem odróżniającym się od obszarów sąsiednich swoistymi cechami środowiska geograficznego. W Polsce w ramach regionów wyróżnia się; krajobrazy gór, wyżyn, dolin, równin akumulacyjnych. Podział Polski na krainy geograficzne jest następujący; Niż Polski a) Nizina Szczecińska h) Nizina Śląska b) Pobrzeże Koszalińskie i) Nizina Mazowiecka c) Pobrzeże Gdańskie z Żuławami j) Nizina Podlaska d) Nizina Staropruska k) Polesie Lubelskie e) Pojezierze Mazurska z pojezierzem Suwalskim l) Nizina Wielkopolska f) Pojezierze Pomorskie g) Pojezierze Wielkopolskie Wyżyny Polskie Kotliny Podkarpackie a) Wyżyna Śląska a) Kotlina Oświęcimska b) Wyżyna Krakowska-Częstochowska b) Kotlina Sandomierska c) Niecka Nidy d) Wyżyna Kielecko-Sandomierska e) Wyżyna Lubelska z Roztoczem Sudety i Przedgórze Sudeckie Karpaty a) Sudety a) Beskidy i Podgórze Karpackie b) Przedgórze Sudeckie b) Obniżenie Orawsko-Podhalańskie c) Tatry 40. Degradacja środowiska geograficznego Polski Integracja człowieka w środowisko naturalne przekracza możliwości adaptacyjne natury. Oznacza to w praktyce że niektóre regiony gospodarcze Polski zostały trwale zniszczone i istnieje mała możliwość odtworzenia środowiska naturalnego. Ścieki stanowią ważną przyczynę degradacji środowiska. Najwięcej ścieków nie oczyszczonych odprowadzał do wód powierzchniowych; - przemysł energetyczny - przemysł metalurgiczny - przemysł chemiczny Zanieczyszczenia pyłowe to również duży problem. Terenami o największej emisji Zanieczyszczeń pyłowych to; Katowice, Jelenia Góra, Kraków, Konin. Emisja zanieczyszczeń gazowych była największa w dawnym województwie; Katowickim, piotrkowskim, krakowskim, jeleniogórskim, legnickim, konińskim. Do regionów objętych klęską ekologiczną w Polsce zaliczamy; - Górnośląski Okręg Przemysłowy - Lubińsko-Głogowskie Zagłębie Miedziowe - Lasy Izerskie w Sudetach Regiony o największym zanieczyszczeniu środowiska – to duże miasta – Kraków, Łódź, okolice cementowni, rejony produkcji nawozów sztucznych, obszary nadmiernej koncentracji przemysłu, tereny odkrywkowej eksploatacji surowców mineralnych, rejony występowania dużych zakładów przemysłu chemicznego. 41.Zmiany liczby ludności polski W 1939 r. Polskę zamieszkiwało 34,8 mln. osób, a w 1945 – około 24 mln.. Pod koniec 1946 r. polska liczyła 23 mln. 640 tyś. mieszkańców. Druga wojna światowa spowodowała ogromne straty ludnościowe. Polska była pod tym względem najbardziej poszkodowana. W wyniku działań wojennych zginęło około 6 mln. Polaków. Spadek liczby ludności o 10 mln. był spowodowany nie tylko działaniami wojennymi lecz także emigracją, znacznym zmniejszeniem przyrostu naturalnego, zmiana granic i zmianą obszaru polski. Lata 50-te – 25% wzrost ludności. 1970-osiągnięcie stanu liczbowego sprzed II wojny. Wzrost liczby ludności w latach 80 wynosił 0,9% rocznie, a w 1995 około 0,2%. Liczba ludności Polski ( 1997 ) wynosiła 38mln. 659 tyś. Demografowie przewidują że w roku 2000 polska osiągnie ponad 39 mln. ludności a w 2010 będzie nas 40-41 mln. 42. Struktura demograficzna ludności Polski Struktura demograficzna – to podział całej populacji według grup wiekowych, płci, stanu cywilnego, wykonywanych zawodów, wykształcenia, miejsca zamieszkania. O strukturze demograficznej decyduje przyrost naturalny; Okres powojenny charakteryzuje się szybkim przyrostem. W 1955 przyrost osiągnął wielkość 19,5% i był najwyższy z dotychczasowych. Przyrost naturalny w 1998 był najniższy w historii naszego kraju i wynosił średnio 0,5%. Przy czym dla miasta wskaźnik ten wynosił 0,3%, a na wsi około2%.Przyrost naturalny w Polsce nadal ma tendencje malejącą . Przyczyny ujemnego przyrostu; Starzenie się społeczeństwa, choroby, brak mieszkań, bezrobocie, warunki ekonomiczne. Nagły wzrost udziału młodej grupy wiekowej w ogólnej liczbie ludności, wywołany zwiększeniem przyrostu naturalnego, nazywamy wyżem demograficznym. Największy wyż demograficzny miała Polska w latach 1953-55 Struktura ludności wg. płci i wieku ; analizując strukturę ludności w Polsce zauważamy: - liczbową przewagę kobiet. Na 100 mężczyzn przypada 105 kobiet - wśród noworodków przeważają chłopcy. - w populacji do 40 roku życia przeważają mężczyźni - między 40-50 rokiem ma miejsce zjawisko nadumieralności mężczyzn - powyżej 50 lat można zauważyć równowagę w liczbie kobiet i mężczyzn - powyżej 65 roku życia liczba kobiet rośnie 43. Struktura zawodowa i społeczna ludności Polski Struktura zawodowa 58,6% ludności w Polsce jest w wieku produkcyjnym, 27,6% stanowią dzieci i młodzież w wieku przedprodukcyjnym, około 13,8 % to ludność w wieku poprodukcyjnym. Po II wojnie następowały stopniowe zmiany w strukturze zawodowej. Stale spada odsetek ludności zatrudnionej w rolnictwie i leśnictwie. Do 1980 wzrastało zatrudnienie ludności w przemyśle. Jednak kryzys ekonomiczny spowodował spadek w produkcji, co za tym idzie spadek zatrudnienia w tym sektorze. Pozytywnym zjawiskiem jest wzrost liczby osób pracujących w usługach ( handel, gospodarka komunalna, bankowość, oświata ). W 1996 było to 40% ogółu zatrudnionych. Nowym zjawiskiem w społeczeństwie polskim jest bezrobocie. 46. Funkcje i czynniki lokalizacji przemysłu Funkcje przemysłu należy rozpatrywać w trzech podstawowych wymiarach; - ekonomicznym ( wydobywanie i przetwarzanie surowców, wytwarzanie dóbr materialnych ) - społecznych ( stwarzanie miejsc pracy, podnoszenie kultury technicznej, zmiana warunków bytu ) - przestrzennym ( przyspieszenie procesów urbanizacyjnych, przekształcenie środowiska) Czynniki lokalizacji przemysłu; 1. Pozanaturalne 2. Naturalne - siła robocza - baza surowcowa - rynek zbytu - baza energetyczna - infrastruktura techniczna - zasoby wodne - transport - inne elementy środowiska naturalnego - zaplecze naukowo-badawcze - ograniczenie środowiska naturalnego 47. Przemysł paliwowo energetyczny Przemysł paliwowo energetyczny stanowi podstawę wszelkiej działalności produkcyjnej, jest głównym miernikiem poziomu gospodarczego kraju. Polska jest ważnym producentem surowców energetycznych, jednak musi importować ropę naftową i gaz ziemny. Podstawowym źródłem energii pierwotnej w Polsce są paliwa stałe; węgiel kamienny i brunatny. Około 97% energii wytwarza się w Polsce przez spalanie węgla ; kamiennego 65% i brunatnego 32%. Pozostała energia czerpana jest z tzw. czystych źródeł : energia wodna 2,6%, wiatrowa, geotermalna. Głównym bogactwem surowcowym polski jest węgiel kamienny. Przy zachowaniu obecnego poziomu wydobycia, wystarczy go na około 300 lat. Udział polski w światowym wydobyciu węgla kamiennego wynosi około 7%. Węgiel kamienny jest naszym surowcem strategicznym, bo aż w 65% pokrywa zapotrzebowanie energetyczne kraju. Węgiel kamienny występuje; - Górnosląskie Zagłębie Węglowy - Rybnicki Okręg Węglowy - Lubelskie Zagłębie Węglowy Coraz większe znaczenie nabiera eksploatacja węgla brunatnego. Obszary wydobycia to; - zagłębie Konińskie - zagłębie Turoszowskie - zagłębie Bełchatowskie węgiel brunatny wydobywa się metodą odkrywkową. Ze wzg. na straty ponoszone w czasie transportu surowiec ten wykorzystuje się w zasadzie na miejscu, w miejscowych elektrowniach. Najbardziej ekonomicznym surowcem energetycznym jest ropa naftowa. Obszary wydobycia; - Pomorze Zachodnie ( Kamień Pomorski ) - Karpaty fliszowe ( Jasło, Krosno, Gorlice ) - Zapadlisko podkarpackie (Kazimierz Wielki ) W Polsce wydobywa się ropy niewiele, zaledwie 0,4% zapotrzebowania krajowego. W związku z tym konieczny jest import tego surowca , głównie z byłego ZSRR i krajów bliskiego Wschodu. Gaz ziemny – Polska wydobywa własny gaz ziemny i pokrywa nim częściowo swoje zapotrzebowanie 27% krajowego zapotrzebowania, resztę sprowadzamy z Rosji. Występowanie gazu; - zapadlisko podkarpackie ( Lubaczów, Przemyśl ) – gaz wysokometanowy - Nizina Wielkopolska ( Garki, Załęcze, Krośnice, Boręcin )- gaz zaazotowany - Nowe złoża tego surowca odkryto w okolicach Ostrowa Wielkopolkiego i Trzebnicy. Wykorzystanie spadku wód w ogólnym bilansie energetycznym wynosi około 2,5%. Ogromnie rzadko wykorzystywana jest energia wiatru i promieniowania słonecznego. W Pyrzycach w 1996 zbudowano ciepłownię pobierającą do celów grzewczych wody geotermalne. Wody te znajdują się na głębokościach 1600 m, są bogate w składniki mineralne. Przemysł energetyczny to produkcja, przetwarzanie i przesyłanie energii elektrycznej. Podstawowy surowiec dla tego przemysłu stanowi węgiel kamienny i brunatny. W 1995 Polska wytwarzała 136 terawatogodzin energii elektrycznej. Największe polskie elektrownie cieplne; - baza surowcowa węgiel kamienny a. Łaziska Górne a. Połaniec b. Jaworzno pracujące w b. Kozienice pracujące c. Rybnik pobliżu c. Ostrołęka z dala od d. Trzebina złóż węgla d. Stalowa wola złóż węgla - baza surowcowa – węgiel brunatny a. Bełchatów – 21% wytwarzanej energii b. Konin, Turek, Turów c. Siekierki Największe hydroelektrownie; a. Żarnowiec b. Solina na Sanie c. Włocławek na Wiśle Hydroelektrownie wykorzystywane są przede wszystkim w okresie największego zapotrzebowania na energię elektryczną, w godzinach tzw. szczytu. 48. Hutnictwo Hutnictwo żelaza jest jedną z ważniejszych dziedzin przemysłu metalurgicznego. Dostarcza surowców i wyrobów wykorzystywanych głównie w; - przemyśle maszynowym - przemyśle konstrukcji stalowych - metalowym - środków transportu - budownictwie Rudy Żelaza występują w Polsce w czterech obszarach ; częstochowsko - wieluńskim, łęczyckim i suwalskim. Czternaście hut w Polsce wytwarza stal. Największe to ; Huta Katowice Dąbrowie Górniczej oraz Huta im. Sendzimira w Krakowie. Potrzeby polskiego hutnictwa pokrywamy importem głównie z Ukrainy, a także z Brazylii, Szwecji i Chin. Hutnictwo metali nieżelaznych pokrywa krajowe zapotrzebowanie na miedź, cynk, ołów, srebro. W 50% pokrywane jest zapotrzebowanie na aluminium. Rudy miedzi z kopalń Lubin;Polkowice,Rudna i Sieroszowice; przetwarzane są w hutach ;Głogów I i Głogów II Hutnictwo cynku i ołowiu zlokalizowane jest w kombinacie Górniczo- Hutniczym w Bukownie w rejonie występowania złóż; w rejonie Olkusza, Bytomia, Trzebini. 49. Przemysł chemiczny. Przemysł ten dzieli się na dwa wielkie działy; dział produkcji związków nieorganicznych i nawozów sztucznych dział produkcji związków organicznych. Przemysł związków nieorganicznych wykorzystuje w produkcji kilka podstawowych surowców ; sól kamienna, siarkę i fosforyty. Bogate złoża soli występują w okolicy Inowrocławia, Wapna i Kłodawy. Z soli kuchennej otrzymuje się sodę (zakłady sodowe –Janikowo, Kraków ) oraz chlor ( min. Bydgoszcz) Pokłady siarki występują w rejonie Tarnobrzega, Staszowa; 5 miejsce w świecie. Przemysł nawozów sztucznych słabo rozwinięty, ale zaspokaja potrzeby krajowego rolnictwa. Największymi producentami nawozów azotowych są; Zakłady azotowe w Tarnowie-Mościcach,;Puławy; oraz zakłady chemiczne w Policach. Nawozy fosforowe są produkowane w Gdańsku ,w Tarnobrzegu, Luboniu. Przemysł związków organicznych wykorzystuje przede wszystkim pochodne ropy naftowej oraz węgla kamiennego. Pólproduktów z ropy dostarczają rafinerie w Płocku, zakłady przetwarzające węgiel są zgrupowane na Śląsku i w jego pobliżu. Produkcja tworzyw sztucznych- Warszawa, Pionki , Włókna chemiczne; - włókna celulozowe; Tomaszów Mazowiecki, Sochaczew , Łódź, Wrocław, Szczecin. - Włókna syntetyczne; Gorzów Wielkopolski (stilon), Toruń ( elana ), Łódź (anilana) Przemysł gumowy; opon- Dębica, Olsztyn i obuwia gumowego – Łódź, Poznań, Przemysł farmaceutyczny; Warszawa, Kraków, Rzeszów, Pabianice. Przemysł kosmetyczny i środków czystości; Poznań, Kraków, Warszawa, Wrocław 50.Przemysł mineralny Branże przemysłu mineralnego: - przemysł materiałów budowlanych ( cementowy, wapienno-gipsowy ) - szklarski - ceramiki szlachetnej Przemysł cementowy; jest bardzo materiałochłonny i energochłonny koncentruje się głównie w ośrodkach wydobycia wapieni i margieli. Okręgi tego przemysłu to; -opolski, chełmski, kielecki, radomski. Przemysł wapienno- gipsowy ; zakłady zlokalizowane są przy złożach surowców, głównie w 4 okręgach: kieleckim( produkcja gipsu ),opolskim, sudeckim. Przemysł szklarski ; o lokalizacji tego przemysłu decyduje miejsce występowania piasków szklarskich. Ważnym rejonem rozwoju tej branży jest Dolny Śląsk( szkło artystyczne, kryształy).Pozostałe rejony to; Wołomin, Krosno, Białystok, Sandomierz. Przemysł ceramiki szlachetnej ; związany jest z baza surowcową, należy wymienić- Chodzież, Włocławek, ( porcelana i zastawy stołowe ) Opoczno ( płytki ceramiczne) 51. Okręgi przemysłowe - charakterystyka Zgrupowanie zakładów (ośrodków) przemysłowych odznaczających się powiązaniami produkcyjnymi nazywamy okręgami przemysłowymi. Przeważająca część przemysłu koncentruje się w okręgach. W Polsce występują takie okręgi jak ; 1.Górnośląski Okręg przemysłowy ; - paliwowo-energetyczny( energetyka, wyd. węgla kamiennego, rud cynkowo-ołowianych - metalurgiczny( hutnictwo żelaza i stali, cynku, ołowiu, miedzi, ) - elaktromaszynowy( maszyny dla górnictwa, hutnictwa, samochody osobowe, ) - chemiczny( karbochemia, gumowy) - spożywczy - Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze , Rybnik, Tychy, Racibórz, Ruda śląska, Olkusz 2. Warszawski Okręg przemysłowy; - elektromaszynowy( obrabiarkowy, maszyn budowlanych, lotniczy, maszyn rolniczych, pólprzewodniki, telewizory ) - spożywczy (tłuszczowy, mięsny, cukierniczy, mleczarski, owocowo-warzywny ) - paliwowo-energetyczny (elektrociepłownie) - chemiczny (tworzywa sztuczne, środki piorące, wyroby gumowe) - farmaceutyczny, poligraficzny, fonograficzny, filmowy - Warszawa , Pruszków, Legionowo, Otwock, Wołomin, Nowy Dwór Maz., Piaseczno 3. Łódzki Okręg Przemysłowy; - przemysł lekki(włókienniczy, skórzany, odzieżowy) - spożywczy - elektromaszynowy(maszyny włókiennicze, budowlane , urządzenia elektroniczne,) - chemiczny (gumowy, farmaceutyczny) - Łódź, Zgierz, Pabianice, Sieradz, Tomaszów Mazowiecki 4. Krakowski OP. - metalurgiczny ( hutnictwo żelaza i stali, karbochemia, ) - spożywczy ( wyroby tytoniowe, czekoladowe, przetwórstwo owocowo-warzywne) - elektromaszynowy (urządzenia dla górnictwa i hutnictwa, maszyny budowlane ) - paliwowo-energetyczny , - chemiczny ( produkcja sody, gumowy ,kosmetyki ,farmaceutyki ) - Kraków, Myślenice, Bochnia, Wieliczka, Skawina. 5. Bielski OP - elektromaszynowy (obrabiarki samochody osobowe ) - chemiczny (tworzywa sztuczne , wyroby gumowe ) - spożywczy ( mięsny, piwowarski ) - lekki (bawełny i wełny - Bielsko-Biała, Oświęcim, Andrychów, Żywiec, Cieszyn 6.Wrocławski OP - elektromaszynowy ( urządzenia energetyczne, obrabiarki, ) - spożywczy (cukierniczy ) - chemiczny ( środki piorące , farmaceutyki ) - Wrocław, Oleśnica, Oława, Jelcz, Brzeg 7. Sudecki OP - paliwowo-energetyczny ( wyd. węgla kamiennego i brunatnego, elektrownie ) - lekki (lniarski , bawełniany ) - elektromaszynowy, mineralny, - Wałbrzych, Jelenie Góra, Świdnica, Zgorzelec, Nowa Ruda, Turoszów, Zgorzelec 9. Staropolski OP - elektromaszynowy (obrabiarki, maszyny do szycia ) - spożywczy ( mleczarski , tytoniowy, ) - mineralny - lekki (obuwniczy) - Kielce, Radom, Skarżysko Kamienne, Starachowice, Ostrowiec Świetokrzyski, 10. Gdański - elektromaszynowy (statki, sprzęt nawigacyjny ) - chemiczny ( rafineryjny , kwas siarkowy) - spożywczy ( przetwórstwo rybne ) - Gdańsk, Gdynia, Tczew, Wejherowo, Władysławowo. 11. Bydgoski OP - elektromaszynowy ( rowery,motocykle ) - spożywczy - chemiczny( tworzywa sztuczne, włókna syntetyczne) - Bydgoszcz, Toruń, Inowrocław, 12. Poznański OP - spożywczy ( spirytusowy ) - elektromaszynowy ( tabor kolejowy ) - chemiczny ( nawozy fosforowe ) - drzewno-papierniczy (meble, płyty stolarskie ) - Poznań, Swarzędz, Luboń, Kurnik, 52.Funkcje rolnictwa - udział w tworzeniu dochodu narodowego - źródło surowców biologicznych - udział w handlu wewnętrznym - udział w handlu zagranicznym - źródło utrzymania ludności - kształtowanie krajobrazu kulturowego 53. Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa Przyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa; - klimat - wody - gleby - ukształtowanie powierzchni Pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa; - struktura użytków rolnych (rolnicze użytkowanie ziemi) - struktura zasiewów - struktura agrarna ( zasiewów ) - wyposażenie techniczne - zużycie nawozów sztucznych - zaopatrzenie w wodę 54. Użytkowanie ziemi w Polsce Wyróżnia się cztery podstawowe formy użytkowania gruntów; - grunty orne - sady - łąki - pastwiska, które łącznie określamy jako użytki orne. Wskaźnik użytków rolnych wskazuje duże zróżnicowanie przestrzenne, od ok. 40% w województwie zielonogórskim do 79% w skierniewickim. - na terenach górskich czynnikiem mało sprzyjającym rozwojowi gospodarki rolnej są silna deniwelacja terenu oraz warunki termiczne; - na pojezierzach – duże powierzchnie zajęte przez jeziora, rozległe obszary piaszczyste oraz urozmaicona rzeźba: - na Śląsku – duże powierzchnie zajęte przez górnictwo i przemysł przetwórczy Największym odsetkiem użytków rolnych charakteryzuje się środkowa i środkowo-wschodnia część kraju. 55. Zróżnicowanie przestrzenne upraw i hodowli zwierząt w Polsce. Około 55% gruntów ornych przeznacza się na zboża.; zboża; natężenie uprawy nie jest w całym kraju jednakowe. Największe jest w środkowo- wschodniej części kraju. - uprawa buraka cukrowego; największe koncentracje upraw występują w rejonach; zamojskim, lubelskim, dolnośląskim, wielkopolskim, kujawskim, żuławskim, szczecińskim. - rzepak i rzepik ; największe uprawy koncentrują się na Dolnym Śląsku, Pomorzu Zachodnim , Kujawach i Żuławach. - len i konopie; najwięcej lnu uprawia się w Wielkopolsce i na pojezierzu Pomorskim, plantacje konopii znajdują się na Wyżynie Lubelskiej . - chmiel ; uprawiany jest na Wyżynach Lubelskiej i Kieleckiej - tytoń ; uprawia się w rejonie lubelskim, rzeszowskim, krakowskim, śląskim, kieleckim oraz w dolinie Wisły. - warzywnictwo ; najwięcej warzyw uprawia się w okręgu śląsko-krakowskim, oraz na Nizinie Śląskiej oraz w województwie warszawskim i łódzkim. - sadownictwo; rejony sadownicze- beskidzki ,lubelski, sandomierski, Polska należy do krajów o rozwiniętej hodowli. - hodowla trzody chlewnej; obszarami intensywnej hodowli są Wielkopolska i Kujawy oraz wschodnia część Niziny Mazowieckiej ( byłe województwa leszczyńskie, poznańskie, toruńskie, kaliskie pilskie, bydgoskie, gdańskie ) najmniejsza hodowla w rejonach górskich. - chów bydła ; największe natężenie hodowli występuje w rejonie małopolskim i śląsko-wielkopolskim, najmniejsze w rejonie środkowo- wschodnim orz w rejonie północnym i zachodnim - pogłowie koni; ogólny wskaźnik pogłowia koni rośnie z północnego zachodu na południowy wschód kraju. - Owce; pas gór i podgórzy, w Wielkopolsce, i na pojezierzu Pomorskim 56. Produkcja roślinna i zwierzęca. Produkcja roślinna ; Zboża - zbożami obsiane jest ok. 60% gruntów ornych. Największe znaczenie mają; - Pszenica – około 20% gruntów ornych jest obsianych tym zbożem. Jest zbożem o dużych wymaganiach glebowych. - Jęczmień – jest zbożem głównie paszowym, a ponadto używa się go do produkcji piwa i kasz. - Żyto jest to roślina o niewielkich wymaganiach glebowych i klimatycznych. - Owies jest zbożem o małych wymaganiach glebowych, natomiast wymaga dużo wilgoci. Ponieważ jest to roślina uprawiana głównie dla koni , areał jej upraw zmniejsza się wraz ze zmniejszeniem się pogłowia koni. Ziemniaki uprawiane są w całym kraju , głównie dla potrzeb paszowych i przemysłowych. Burak cukrowy jest to tzw. roślina przemysłowa, wymagająca dobrych gleb i ciepłego klimatu oraz starannej uprawy. Rzepak i rzepik; to rośliny oleiste, dostarczające tłuszczu. Len i konopie; to rośliny dostarczające włókien. Chmiel używany w przemyśle piwowarskim, a także farmaceutycznym . Tytoń; służy do produkcji tytoniu. Polska jest liczącym się na świecie producentem warzyw i owoców. Warzywa ze wzg. na wielkość zbiorów największą rolę odgrywa uprawa kapusty, marchwi, buraków ćwikłowych, cebuli, ogórków i pomidorów. Owoce najwięcej uprawia się jabłoni, śliwy, wiśnie, grusze, czereśnie, truskawki, maliny i porzeczki. Produkcja zwierzęca; Chów zwierząt gospodarczych dostarcza artykułów żywnościowych oraz surowców przemysłowych. Chów bydła w Polsce odgrywa największą rolę. Mleczność krów w Polsce utrzymuje się na średnim poziomie. Polska produkuje 3,3% światowego mleka i zajmuje pod tym względem 5 miejsce w świecie. Trzoda chlewna; hoduje się głównie w celu pozyskania mięsa. Owce; hoduje się w Polsce głównie dla wełny i skór; mleko i mięso są produktami dodatkowymi. Pogłowie koni ulega w Polsce systematycznemu zmniejszeniu. Chów drobiu dostarcza mięsa, jaj i pierza. 57. Przemysł spożywczy Przemysł spożywczy odgrywa dużą rolę w gospodarce polski. Dostarcza on ponad 21% towarów sprzedanych na rynku krajowym; najwięcej ze wszystkich gałęzi przemysłowych. Stwarza wiele miejsc pracy. Produkuje na eksport. Przemysł ten cechuje istnienie dużej liczby małych zakładów, rozproszonych po całej Polsce. Wiąże się to ze specyfiką bazy surowcowej, a także popytem lokalnym. Niektóre płody rolne powinny być przetwarzane w zakładach leżących w pobliżu bazy surowcowej. Przemysł spożywczy można podzielić na wiele branż; 1. Branże ściśle związane z bazą surowcową; - cukrownictwo - przetwórstwo rybne - przetwórstwo ziemniaczane - przetwórstwo owocowo-warzywne - przemysł tytoniowy 2. Branże powiązane z bazą surowcową oraz rynkiem zbytu; - przemysł mleczarski - przemysł mięsny - przemysł olejarski - przemysł spirytusowy 3. Grupa branż o lokalizacji związanej z rynkiem zbytu; - przemysł cukierniczy - przemysł piwowarski 58.Rybołówstwo i rybactwo śródlądowe. Dążenie Polski do Bałtyku miało zawsze podłoże ekonomiczne. Morze jest dostarczycielem stosunkowo taniej żywności. Wytyczenie granic morskich stref ekonomicznych daje krajom nadmorskim wyłączność eksploatacji określonych akwenów połowowych. Eksploatację tę ograniczają jednak wyznaczane tym krajom limity, określające, maksymalną wielkość połowów. Kraje mające dostęp do morza tworzą własne strefy ekonomiczne. Polska strefa ekonomiczna na Bałtyku sięga 20 mil morskich. Połowy morskie stanowią 90% ogółu połowów. Przeważają takie ryby morskie jak; ryby dorszowate, śledzie i szproty. Wielkość połowów ryb słodkowodnych wynosi w Polsce 10% ogólnej masy poławianych ryb. Rejonami połowowymi ryb słodkowodnych są przede wszystkim jeziora Pojezierza Mazurskiego i Pomorskiego. Wśród tych ryb przeważają karpie oraz pstrągi. Gospodarcze znaczenie mają też stawy hodowlane m.in. na Nizinie Śląskiej, Wielkopolskiej i Wyżynie Lubelskiej. Maleje odłów ryb w rzekach i jeziorach. 59. Przemiany środowiska – efektem gospodarki rolnej. Rozwój rolnictwa spowodował, że człowiek przestał wędrować w poszukiwaniu pożywienia i związał się z określonym terenem , który stał się jego miejscem zamieszkania i pracy. Jednocześnie rozpoczął się proces przekształcania środowiska - wyrąb lasów i zamiana tak uzyskanych terenów na uprawy rolne. Przez stulecia żyzność gleby była przywracana w drodze nawożenia naturalnego. Dążenie do uzyskania coraz lepszych wyników ( melioracje, nowe sposoby upraw użytków rolnych, sadownictwo ) powoduje powstanie wielu nie zamierzonych zmian środowiska. Dowodem tego są skutki wielu przedsięwzięć melioracyjnych, które zamiast trwale polepszać właściwości gleby przez regulacje stosunków wodnych powodowały w skutek popełnionych tu błędów ich pogarszanie np. przekształcanie torfowisk wysokich w zupełne nieużytki. Do częstych zjawisk należało również przesuszanie terenów meliorowanych, co było powodem stepowienia. Wprowadzenie na dużych obszarach monokultury rolnej może powodować obniżanie naturalnej wartości gleby m.in. przez rozbijanie jej struktury, a w konsekwencji jej jałowienia i odpływu wód powierzchniowych. Ponieważ nie ma realnej możliwości powszechnego użytkowania obornika, stosowane jest na szeroką skalę nawożenie sztuczne. W wyniku tego do jezior i rzek przedostają się związki chemiczne, które nie są zużywane przez rośliny. Powoduje to zmiany składu chemicznego – szczególnie zbiorników wodnych – zamieranie roślinności naturalnej i – np. – rozmnażanie się roślin azotolubnych. Powstają straty w rybach , ptactwie i drobnych ssakach. Uprawa ziemi i hodowla przekształcają środowisko w mniejszym z reguły stopniu niż to czynią przemysł i budownictwo. 60. Funkcje lasów. Lasy pełnią różne funkcje; a. zwarte zbiorniki leśne są dobrym regulatorem obiegu wody. b. Lasy chronią glebę przed wywiewaniem c. Obszary leśne wpływają na zawartość tlenu w powietrzu i ograniczają prędkość wiatrów d. Lasy hamują gwałtowny spływ wód opadowych i roztopowych e. Regulują poziom wód gruntowych f. Lasy pełnią funkcje zdrowotną g. Pełnia funkcje odpoczynkowe i rekreacyjne h. Funkcje ekonomiczne – lasy dają ludziom pracę, z lasu otrzymujemy drewno. 61. Przemysł drzewno; papierniczy. Przemysł ten należy do słabiej rozwiniętych gałęzi przemysłu w Polsce. Branże tego przemysłu to; 1. produkcja tarcicy ( liczne małe zakłady) zachodnia i północna Polska, oraz południowo-zachodnia 2. produkcja mebli ( Swarzędz, Radomsko, Jarocin, Olsztyn, Zamość, Białystok ) 3. produkcja celulozy i papieru ; zakłady te są bardzo materiałochłonne i wodochłonne , stąd ich lokalizacja zbliża się do dużych kompleksów leśnych i dużych rzek. ( Świecie nad Wisłą, Kwidzyn, Włocławek, ) 4. produkcja płyt pilśniowych (Przemyśl, Czarna Woda w woj. gdańskim, Pisz, Koniecpol) 62.Ochrona lasów w Polsce Zdrowotność lasów polskich należy uznać za odbiegające od normy. Ze wzg. na słabe siedliska, wyraźną przewagę drzewostanów iglastych oraz anomalie pogodowe, zdrowie lasów polskich znajduje się w sytuacji stałego zagrożenia. Żeby zmniejszyć to zagrożenie, podejmuje się wiele prac ochronnych; - stosuje się środki chemiczne zwalczające owady, grzyby pasożytnicze i chwasty. - chroni się lasy przed pożarami - tworzy się coraz więcej rezerwatów, parków krajobrazowych i parków narodowych w Polsce istnieją 22 parki narodowe ; 1. Białowieski Park narodowy 2. Słowiński pierwsze cztery parki oraz rezerwat Łuknajno 3. Stołowogórski maja status Rezerwatów Biosfery UNESCO 4. Bieszczadzki 5. Bory Tucholskie 6. Magurski 7. Narwiański 8. Biebrzański - największy 9. Ojcowski 10. Kampinoski 11. Karkonoski Powierzchnia obszarów prawnie chronionej przyrody w 1998 wynosiła ok. 30% powierzchni kraju. 63.Transport kolejowy. W 1997 r. długość linii kolejowych w Polsce wynosiła 24 tyś. km , co dawało 5 miejsce w Europie. 51% to linie zelektryfikowane. W ostatnich latach pojawiła się w PKP tendencja do likwidacji nierentownych linii kolejowych. Do województw o najniższym wskaźniku gęstości sieci kolejowej należą dawne województwa; łomżyńskie, konińskie, ciechanowskie, krośnieńskie, włocławskie, oraz bialskie i lubelskie. Do województw o największej gęstości należą; katowickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, warszawskie, legnickie. Do rzadkości należy już u nas kolej wąskotorowa. PKP buduje konsekwentnie sieć szybkich połączeń. Początek takim połączeniom dała Centralna Magistrala Kolejowa ( Warszawa – Katowice, z odgałęzieniem do Krakowa. W 1992 PKP wprowadziły do eksploatacji ekspresowe pociągi IC i EC o podwyższonym standardzie. Z powodu recesji gospodarczej zmniejszyło się zapotrzebowanie na usługi kolei. Zajmują się one przede wszystkim przewozami następujących ładunków; węgla kamiennego i brunatnego, metali i wyrobów z metali, rud, ropy naftowej, koksu. 64. Transport samochodowy Pod względem gęstości , sieć dróg kołowych znacznie przewyższa gęstość sieci kolejowej. Transport samochodowy odbywa się obecnie w zasadzie na drogach o twardej, najczęściej asfaltowej nawierzchni. Drogi kołowe w Polsce pozostawiają wiele do życzenia. Przez nasz kraj przebiega ok. 5 tyś. km dróg o znaczeniu międzynarodowym; a. Gdańsk- Lwów b. Gdańsk- Cieszyn c. Białystok- Praga d. Warszawa- Cieszyn e. Berlin- Moskwa f. Berlin – Lwów Drogi o największej gęstości; województwo krakowskie, Drogi o najniższej gęstości; suwalskie, białostockie, słupskie. Produkcja samochodów, zarówno osobowych jak i ciężarowych, jest w Polsce stosunkowo niska, gdy porównać ją z produkcją w innych krajach. 65.Transport lotniczy. Transport lotniczy jest najszybszym, mającym największy zasięg, lecz zarazem najdroższym rodzajem transportu. Przewozi pasażerów, pocztę, wartościowe przedmioty, lekarstwa. Polski transport lotniczy nie odgrywa większej roli w przewozach krajowych, natomiast rośnie jego udział w pasażerskich przewozach międzynarodowych. W 1928 r. założono przedsiębiorstwo Polskie Linie Lotnicze LOT. Obecnie LOT ma 8 portów lotniczych. Do najdłuższych linii należą; Warszawa – Bangkok, Warszawa – Chicago i Warszawa – Pekin. Pozostałe większe lotniska znajdują się ; Kraków, Gdańsk, Rzeszów, Szczecin. W porównaniu do innych krajów europejskich polski transport lotniczy jest słabo rozwinięty. 66. Handel zagraniczny Handel zagraniczny prowadzony jest w celu wymiany niezbędnych surowców, towarów, usług. Nie bez znaczenia dla rozwoju handlu zagranicznego jest rozwój transportu – lądowego, powietrznego i morskiego. Handel zagraniczny należy do tych dziedzin gospodarki narodowej, które tworzą Produkt Krajowy Brutto. Handel zagraniczny w Polsce obejmuje takie dziedziny życia gospodarczego jak; - obroty towarowe - usługi transportowe - usługi budowlane - usługi techniczne ( sprzedaż patentów, licencji ) - usługi bankowe - współpracę naukowo – techniczną i kulturalną - ruch turystyczny Handel zagraniczny nie ma, jak dotąd, należytej pozycji w gospodarce Polski. Udział Polski w międzynarodowych obrotach handlowych spada. Partnerami handlowymi są; Rosja, Niemcy, Austria, Włochy, Wlk. Brytania, Holandia, Stany Zjednoczone. W 1996 Polska zajmowała 34 miejsce w świecie i 17 w Europie pod względem eksportu, oraz 35 miejsce w świecie i 17 miejsce w europie w wielkości importu. Struktura towarowa ( gałęziowa ) polskiego eksportu – choć ulega stałym zmianom – opiera się w dużym stopniu na eksporcie węgla kamiennego, siarki, miedzi, wyrobów hutniczych, a ostatnio - wyrobów przemysłu lekkiego, drzewno - papierniczego i mineralnego. Z krajów rozwijających się Polska sprowadza; wyroby przemysłu elektromaszynowego, lekkiego, spożywczego, z Byłego ZSRR sprowadzamy ropę naftową, gaz ziemny, wyroby przemysłu chemicznego i metalurgicznego. 67. Regiony turystyczne Polski. O atrakcyjności turystycznej decydują przede wszystkim ; walory środowiska przyrodniczego architektura sztuka folklor dostępność komunikacyjna baza noclegowa i gastronomiczna istniejące urządzenia sportowo – rekreacyjne sieć placówek handlowych i kulturalno – rozrywkowych. Największą atrakcyjnością w Polsce odznaczają się ; - obszary górskie, nadmorskie, pojezierne; mają na to wpływ; wyjątkowość rzeźby, specyfika klimatu, bogactwo wód powierzchniowych, szata roślinna. Główne regiony turystyczne to; 1. Regiony nadmorskie - szczeciński - kołobrzeski - gdański głównym walorem regionu nadmorskiego jest morze oraz piaszczysta plaża. Ruch turystyczno – wypoczynkowy odbywa się tu głównie w miesiącach letnich. 2. Regiony karpackie - żywiecki - tatrzańsko podhalański - gorczańsko; lubański - sadecki - gorlicki - rymanowski - bieszczadzki ruch turystyczny trwa przez cały rok. 3. Regiony sudeckie - jeleniogórski ( Kotlina Jeleniogórska ) - wałbrzyski - kłodzki ( Kotlina Kłodzka ) 4. Regiony nizin środkowopolskich - poznańsko; gnieźnieński - warszawski - białowieski 5. Regiony pojezierzy - kościersko kartuski - brodnicki - iławsko; ostródzki i olsztyński - Wielkich Jezior Mazurskich - suwalsko; augustowski - łagowski atrakcją tego obszaru sa liczne jeziora i rzeki, żyzna rzeźba polodowcowa, duże kompleksy leśne i stosunkowo małe zanieczyszczenia środowiska. Ruch turystyczny trwa tu cały rok, aczkolwiek poza okresem letnim jego natężenie jest stosunkowo małe. 6. Regiony wyżynne - krakowsko; częstochowski ( Wyżyna ) - świętokrzyski (Góry Świętokrzyskie ) - kazimiersko nałęczowski ( zachodnia część Wyżyny Lubelskiej )

    4. Region wschodnioajatycki – obszar Chin, Korea północna, Wietnam. Wielkoobszarowe rolnictwo.
    5. Region południowo- i południowo – wschodnioazjatycki – Półwysep Indochinski, Bangladesz , Korea południowa, Japonia. Niewielkie gospodarstwa, gospodarka intensywna lecz niskotowarowa wyjątek Japonia.
    6. Region zachodnioazjtycko- północnoafrykański- północna Afryka, zachodnia Azja z Pakistanem włącznie. Gospodarka intensywna, lecz niskotowarowa.
    7. Region Afrykański – Afryka na południe od Sahary. Gospodarka prymitywna o małej produktywności. Wyjątkiem jest RPA gdzie występuje intensywne gospodarstwo wysokotowarowe.
    8. Region północnoamerykański- Kanada, USA. Gospodarka wysokotowarowa, intensywna,
    9. Region Ameryki Łacińskiej – gospodarstwa chłopskie, chów bydła
    10. Region australijsko – nowozelandzki – rolnictwo wysokotowarowe o wysokim stopniu specjalizacji


    79. Rozmieszczenie głównych upraw roślinnych na świecie.
    W produkcji roślinnej wyróżniamy uprawy;
    1. żywieniowe ( alimentacyjne ) - a. zboża, b. rośliny korzeniowe, c. oleiste, d. cukrodajne, e. warzywa , owoce
    2. pseudożywieniowe – używki; kawa, kakao, herbata,
    3. przemysłowe – rośliny włókniste, kauczukowiec
    4. pastewne – trawy, rośliny motylkowe, buraki pastewne

    Adn.1; a. zboża takie jak;
    pszenica kukurydza ryż Jęczmień żyto Owies Proso sorgo
    Chiny USA Chiny Rosja Rosja Rosja Indie USA
    USA Chiny Indie Kanada Polska Kanada
    Indie Brazylia Indonezja Niemcy Niemcy USA
    Rosja Francja Bangladesz
    Francja Meksyk Wietnam
    Kanada Argentyna Tajlandia

    b .rośliny korzeniowe
    ziemniaki maniok bataty
    Chiny Brazylia Chiny
    Rosja Tajlandia Wietnam
    USA Nigeria Indonezja
    Polska Kongo Uganda

    c. rośliny oleiste
    soja Słonecznik Orzeszki ziemne Rzepak Oliwka Palma kokosowa
    USA Argentyna Chiny Chiny Hiszpania Indie
    Brazylia Rosja Indie Indie Francja Sri lanka
    Argentyna Francja USA Kanada Włochy Indonezja
    Chiny Ukraina Niemcy
    d. rośliny cukrodajne
    Trzcina cukrowa Buraki cukrowe
    Brazylia Francja
    Indie Niemcy
    Chiny USA
    Kuba Ukraina e. owoce
    Ananasy Banany Cytryny Jabłka Truskawki Porzeczki
    Tajlandia Indie USA USA USA Polska
    Filipiny Brazylia Włochy Chiny Japonia Niemcy
    Chiny Filipiny Meksyk Rosja Polska W.Brytania
    Adn.2. używki
    kawa kakao herbata tytoń
    Brazylia Wybrzeże kości słoniowej Indie Chiny
    Kolumbia Indonezja Chiny Brazylia
    Meksyk Ghana Sri lanka Indie
    Indonezja Brazylia Kenia Turcja

    Adn.3 rośliny włókniste
    bawełna len konopie Juta Agawa
    Chiny Irlandia Rosja Indie Brazylia
    ZSRR Holandia Indie Bangladesz Tanzania
    USA Francja Kenia
    Indie Polska

    80.Hodowla zwierząt
    Głównym celem chowu zwierząt jest pozyskanie mięsa, mleka, tłuszczu, jaj, wełny i skór
    Chów Bydło ; - intensywny chów bydła opiera się na wykorzystaniu pasz oraz silnie rozbudowanego
    zaplecza technicznego. Występuje w krajach Europy zachodniej, w północno –
    wschodnich rejonach USA, Australia. Najczęściej jest to chów o kierunku mlecznym,
    lub mleczno- mięsnym
    - średnio intensywna hodowla bydła, oparta na wykorzystaniu naturalnych pastwisk oraz upraw roślin paszowych, występuje m.in. w Polsce , Skandynawii, Litwie, Łotwy
    - ekstensywny chów polega przede wszystkim na wykorzystywaniu wielkich pastwisk naturalnych , charakterystyczny jest dla obszarów Brazylii, Rosji, Argentynie,
    Trzoda chlewna; hodowana jest dla mięsa oraz tłuszczu
    - hodowla ma charakter intensywny, lub średnio intensywny związany jest z terenami upraw ziemniaków i żyta. Potentatami w hodowli są; Chiny, Europa, Brazylia, USA
    Owce; zwierzęta te są hodowane dla wełny oraz w mniejszym stopniu dla mięsa. Mongolia, Turcja, Australia
    Hodowla drobiu; zwiększa się produkcja. Najwięcej hoduje się w USA, Chinach
    Innymi zwierzętami hodowanymi na świecie, lecz mającymi mniejsze znaczenie gospodarcze, są; kozy, osły, muły, wielbłądy, lamy, alpaki, renifery.
    81. Rybactwo i gospodarka rybna.
    Ważnym składnikiem ludzkiego pożywienia są ryby morskie, słodkowodne, oraz owoce morza, czyli skorupiaki i mięczaki.
    Na świecie dominują połowy ryb morskich, które stanowią prawie 65% ogółu połowów. Najczęściej odławiane są ryby śledziowate, dorszowate oraz makrele.
    Najważniejsze łowiska na świecie są;
    - północno – zachodni Pacyfik ( u wybrzeży Japonii, Korei,)
    - północno – wschodni Atlantyk
    - wschodnio część środkowego Pacyfiku ( wybrzeże Nowej Gwinei i Filipin )
    - południowo – wschodni Pacyfik ( wybrzeża Ameryki Południowej )
    Mniejsze znaczenie mają połowy ryb słodkowodnych. Większość poławiana jest w Azji Wschodniej, innym ważnym obszarem połowu tych ryb są; państwa afrykańskie przylegające do wielkich jezior – Wiktorii, Malawi, Tanganika
    Połowy morskie i słodkowodne na świecie;
    - Chiny
    - Peru
    - Chile
    - Japonia
    - USA
    - Indie
    82. Lasy i gospodarka leśna
    Obszary leśne pokrywają 30 % ziemskiej powierzchni lądów. Lasy zajmują najwięcej powierzchni w Ameryce południowej( 46% ) a najmniej ( 18% )w Australii. Wśród krajów najwięcej lasów mają; Surinam ( 91% ) powierzchni , Gujana ( 76% ) Finlandia (68% )
    Największe obszary leśne rozmieszczone są na kuli ziemskiej następująco;
    - lasy strefy klimatu umiarkowanego chłodnego; są to lasy iglaste, czyli Tajga ; ciągnące się przez Skandynawię i cała Rosję oraz od Labradoru po Alaskę w Ameryce Północnej i południowo – środkową Kanadę
    - lasy równikowe w strefie wilgotnej; obszary w dorzeczu Amazonki, rzeki Kongo, Filipiny, Nowa Gwinea, część Indochin
    - lasy strefy klimatu umiarkowanego ciepłego; są to lasy liściaste zlokalizowane w Europie, południowej Kanadzie, i północnych stanach USA.
    - mniejsze znaczenie mają lasy podzwrotnikowe i monsunowe ; występują w południowo-wschodnich Chinach i Wietnamie oraz we wschodniej Brazylii, wschodnich Indiach, północno- wschodniej Australii i na Kubie.

    Gospodarka leśna; różne są kierunki rozwoju gospodarki leśnej na poszczególnych kontynentach. Większość słabo rozwiniętych państw prowadzi rabunkowy wyrąb lasów. Racjonalną gospodarkę leśną starają się powadzić kraje wysoko i średnio rozwinięte.
    Afryka jest to kontynent ubogi w lasy, większość pozyskiwanego drewna zużywana jest jako paliwo.
    Ameryka Północna; gospodarka leśna prowadzona jest racjonalnie. Większość drewna zużywana jest przez przemysł drzewno papierniczy oraz budownictwo. Stany Zjednoczone pomimo dużych własnych zasobów, importują drewno .
    Ameryka Południowa największym obszarem leśnym jest tutaj amazoński las równikowy. Jest to teren rabunkowego wyrębu lasów. Wycinanie lasów Amazonii taje się problemem ogólnoświatowym, ponieważ może doprowadzić do zmian środowiska.
    Azja; ma duże zróżnicowanie terenów leśnych. Japonia ma dużą lesistość i racjonalne gospodarowanie zasobami lasów. W Chinach oraz w mniejszym stopniu w Korei Południowej prowadzi się kompleksowe zalesienie nieużytków i obszarów źródłowych rzek. Natomiast w silnie zalesionej południowo – wschodniej Azji w dalszym ciągu prowadzi się rabunkową gospodarkę leśną.
    Oceania na tym obszarze dużą lesistością charakteryzuje się Nowa Gwinea oraz Nowa Zelandia. Australia jest uboga w tereny leśne , dlatego importuje drewno z Nowej Zelandii.
    Europa ; w Europie dominują racjonalne zasady gospodarki leśnej. Drewno zużywane jest głównie przez przemysł drzewno papierniczy. Problemem jest zły stan lasów. Duże zasoby leśne posiada Rosja. Jest to obszar tajgi ,drewno przeważnie wykorzystywane jest w budownictwie, wzrasta jego zużycie przez przemysł drzewno papierniczy, a spada znaczenie jako paliwa.
    83. Urbanizacja
    pod pojęciem urbanizacji rozumie się cały kompleks czynników prowadzących do powstawania i rozwoju miast oraz skupisk miejskich i wzrostu udziału liczby mieszkańców miast w stosunku do całkowitej liczby mieszkańców danego kraju.
    Nasilenie się procesów urbanizacyjnych wiąże się z rozwojem nowoczesnego przemysłu. W efekcie najsilniej zurbanizowane są kraje uprzemysłowione. W krajach wysoko rozwiniętych wskaźniki ludności miejskiej na ogół przekraczają na ogół 75% a nierzadko wynoszą 80-90% np. Wielka Brytania, Holandia.
    Postępująca urbanizacja wielu obszarów prowadzi do łączenia się miast i powstawania coraz większych miejskich układów przestrzennych. Należą do nich;
    Aglomeracja miejska ;układ miejski złożony z dużego miasta ( metropolii) oraz obszaru podmiejskiego, w którym znajdują się mniejsze miasta np. aglomeracja warszawska.
    Konurbacja ; zespół sąsiadujących miast, powiązanych ze sobą gospodarczo i komunikacyjnie. Pomiędzy miastami zanikły obszary wiejskie. W konurbacji nie ma ośrodka wyraźnie dominującego. Np. zespół miast Górnego Śląska. Megalopolis ; duża strefa zurbanizowana tworząca się w wyniku przestrzennego zbliżenia kilku aglomeracji lub konurbacji. Obecnie na świecie wyróżnia się 5 takich układów;
    - megalopolis północno – wschodniego wybrzeża USA
    - megalopolis nad Wielkimi Jeziorami w USA i w Kanadzie
    - - / - w Kalifornii
    - - / - na wyspie Honsiu w Japonii
    - - / - w krajach Beneluksu

    NAJWIĘKSZE MIASTA NA SWIECIE
    Kontynent / miasta L. mieszkańców w mln.
    AFRYKA
    Kair 9,7
    AMERYKA POŁUDNIOWA
    Sao Paulo 16,4
    Buenos Aires 11,7
    AMERYKA PÓŁNOCNA
    Meksyk 20,2
    Los Angeles 9,1
    Nowy Jork 8,6
    AZJA
    Seul 16,3
    Czungking 15,3
    Bombaj 15,1
    Szanghaj 13,0
    Kalkuta 11,7
    Dżakarta 11,5
    EUROPA
    Paryż 9,3
    Moskwa 8,6

    84. Surowce energetyczne.
    Węgiel kamienny; wykorzystuje się go jako paliwo elektrowni cieplnych , do produkcji koksu, oraz w przemyśle chemicznym.
    Główni producenci;
    - Chiny
    - USA
    - Indie
    - Rosja
    - RPA
    - Australia
    - Polska
    Najważniejsze miejsca wydobycia to;
    - zagłębie w Chinach, zagłębie w Appalachach, Damodar w Indiach.
    Węgiel brunatny; najczęściej jest spalany w elektrowniach cieplnych zlokalizowanych niedaleko .
    Główni producenci;
    - Niemcy
    - Rosja
    - USA
    - Chiny
    - Polska
    Najważniejszymi miejscami wydobycia są zagłebia;
    - Dolnoreńskie i Łużyckie w Niemczech, Podmoskiewskie w Rosji, Konińskie i Bełchatowskie w Polsce.

    Ropa naftowa; wytwarza się z niej naftę, paliwo, smary
    Wydobycie ropy;
    - Arabia Saudyjska
    - USA
    - Rosja
    - Iran
    - Chiny

    Gaz ziemny ; producenci
    - Rosja
    - USA
    - Kanada
    - Wielka Brytania
    - Holandia
    Największe złoża posiada Rosja (Stawropol, Jamał), region zatoki Perskiej, basen zatoki Meksykańskiej
    85. Przemysł energetyczny
    Światowa energetyka opiera się na wykorzystywaniu paliw mineralnych – węgla, ropy i gazu ziemnego. Duża część surowców energetycznych zużywana jest do produkcji energii elektrycznej. Elektrownie zlokalizowane są przede wszystkim w miejscach dużego zapotrzebowania na energię.
    W większości krajów dominuje produkcja w elektrowniach cieplnych. Są to elektrownie spalające węgiel kamienny i brunatny, pochodne ropy naftowej. Wytwarzają one 63,2 % energii elektrycznej na świecie.
    Elektrownie opalane węglem przeważają np. Polska, RPA, Rosja, Chiny, Indie
    Elektrownie opalane pochodnymi ropy oraz gazem ziemnym np. USA, Japonia, Holandia
    Elektrownie wodne; wytwarzają 19% energii ;
    Tego typu elektrownie powstały w – bogatych państwach Europy, Ameryki północnej oraz w Japonii a także Rosji, Brazylii.
    Elektrownie atomowe ; powstaje w nich 17,4% energii. Występują one we Francji, Belgii, Szwecji, Węgry.
    86.Hutnictwo
    najważniejszymi surowcami metalicznymi są; rudy żelaza, głównymi obszarami wydobycia są;
    Szwecja, Francja, Ukraina, Rosja, Chiny, półwysep Labrador, Brazylia,Afryka
    Główni producenci stali;
    - Japonia
    - USA
    - Rosja
    - Niemcy
    - Brazylia
    Rudy miedzi; największe złoża znajdują się;
    - Peru, Chile, USA, Kazachstan, Rosja, Afryka, Polska (Zagłębie Lubinsko-Głogowskie
    Główni producenci miedzi są;
    -USA
    Chile
    Japonia
    Rosja
    Rudy aluminium; ( glinu ) największe ich złoża są;
    - Australia, Jamajka, Afryka zachodnia, Gwinea,
    Głównymi producentami są;
    - USA
    - Rosja
    - Kanada
    - Australia
    Rudy cynku i ołowiu; największe ich złoża są;
    - Rosja, Polska, Kanada, Australia, Peru
    Główni producenci cynku są w;
    - Japonia
    - Kanada
    - Chiny
    Główni producenci ołowiu są;
    - USA
    - Chiny
    - Niemcy
    Złoto ; producenci to – RPA, USA, Rosja, Australia
    Srebro; producenci to – Meksyk, USA, Peru, Rosja
    87. Przemysł elektromaszynowy
    w skład tego przemysłu wchodzi wiele najnowocześniejszych gałęzi wytwórczych m.in.
    - produkcja obrabiarek
    - robotów, silników
    - środków transportu i maszyn
    Przemysł ten bazuje przede wszystkim na dużych nakładach finansowych , wysoko wykwalifikowanej kadrze pracowników i nowoczesnym zapleczu naukowo- badawczym.
    Pod wzg. wielkości produkcji znajdują się;
    - Stany Zjednoczone
    - Japonia
    - Niemcy
    - Chiny
    - Rosja, Wielka Brytania, Francja
    88. Okręgi przemysłowe świata
    Najważniejsze regiony to;
    Okręg Uralski w Rosji – znajduje się tam wiele surowców mineralnych i w oparciu o miejscowe surowce rozwinęło się hutnictwo , przemysł chemiczny. Rozwija się tu przemysł elektromaszynowy, nawozów sztucznych, paliw, papieru i celulozy.
    Doniecki Zagłębie Węglowe – w Ukrainie, oparte jest na złożach węgla koksującego, rtęci, soli kamiennej. Produkuje się tam maszyny górnicze i hutnicze, powstał tu przemysł chemiczny.
    Górnośląski Okręg Przemysłowy – w Polsce ,dominuje tu przemysł ciężki, energetyka i przemysł maszynowy, oraz przemysł lekki , materiałów budowlanych.
    Okręg Minas Gerais – w Brazylii, powstał tu przemysł metalurgiczny, motoryzacyjny, petrochemiczny, włókienniczy i spożywczy.
    Okręg Reńsko – Westfalski – w Niemczech, główną cześć stanowi Zagłębie Ruhry. Oprócz hutnictwa żelaza rozwinął się tam przemysł petrochemiczny, farmaceutyczny, samochodowy, elektrotechniczny, elektroniczny.
    Zagłębie Północne we Francji, przemysł środków transportu, elektroniczny, chemiczny, poligraficzny, kosmetyczny, odzieżowy.
    Okręg Przyjeziorny w USA, przemysł poligraficzny, hutnictwo, drzewno-papierniczy, spożywczy.
    Okręg Północno – Wschodni obejmuje atlantyckie wybrzeże USA, przemysł metalowy, stoczniowy, zbrojeniowy, chemiczny, lekki.
    89.Międzynarodowa wymiana towarowa
    Handel zagraniczny jest dziedziną gospodarki, która zajmuje się wymianą dóbr materialnych wytwarzanych w danym kraju na dobra materialne wytwarzane w innym kraju.
    Handel zagraniczny obejmuje;
    - import
    - eksport
    - reeksport – wywóz towarów które zostały wcześniej przywiezione z innych krajów. Są to najczęściej towary przetworzone .
    Import – najwięksi importerzy Eksport ;
    - USA - USA
    - Niemcy - Niemcy
    - Japonia - Japonia
    - Wielka Brytania - Francja
    - Francja - Wielka Brytania
    Wartość importu i importu na jednego mieszkańca
    Import na 1 mieszkańca Eksport na 1 mieszkańca
    Państwo Singapur Singapur
    Belgia i Luksemburg Belgia i Luksemburg
    Szwajcaria Szwajcaria
    Holandia Holandia
    Niemcy Niemcy

    Kraje słabo rozwinięte; a. eksportują przede wszystkim ; surowce mineralne, oraz nisko przetworzone artykuły rolno spożywcze, b. Importują natomiast maszyny i urządzenia oraz produkty wysoko przetworzone
    Kraje wysoko rozwinięte;
    W strukturze importu i eksportu dominują produkty wysoko przetworzone. W większości tych państw duży udział w imporcie maja paliwa mineralne.

    90. Gospodarczy i polityczny podział świata.
    Dwoma podstawowymi ustrojami politycznymi są;
    1. Monarchia; jest ustrojem politycznym polegającym na zwierzchnictwie jednej osoby. Może być to cesarz, król, sułtan. W dzisiejszym świecie nie ma już praktycznie monarchów absolutnych, chociaż bywają państwa , w których władza monarchy jest bardzo duża ( Arabia Saudyjska ). Najczęściej spotykana formą monarchii jest monarchia konstytucyjna lub parlamentarna. W tym systemie monarcha jest głową państwa lecz pełni raczej funkcje reprezentacyjną .Przykładem jest Szwecja, Hiszpania.
    2. Republika; ustrój polityczny w którym organy władzy pochodzą z demokratycznych wyborów. Występuje wyraźny trójpodział władzy. Głowa państwa jest prezydent . Władza ustawodawczą jest jedno lub dwu izbowy parlament.
    Specyficzną odmianą republiki są republiki ludowe lub demokratyczne w komunistycznych systemach totalitarnych ( Chiny, Korea Północna, Kuba ). W państwach tych nie ma demokratycznych wyborach, a władzę sprawują grupy ludzi związanych z partią komunistyczną. Podział gospodarczy świata
    1.państwa wysoko rozwinięte gospodarcze; podstawowymi cechami tych państw są;
    - produkt krajowy brutto przypadający na jednego mieszkańca powyżej 10 000 USD
    - dominacja usług w strukturze zatrudnienia i w tworzeniu PKB
    - wszechstronnie rozwinięta infrastruktura techniczna i usługowa
    - duża wydajność pracy
    - duży udział przemysłu wysokiej technologii
    - spadająca energochłonność produkcji
    - niewielki lub ujemny przyrost naturalny
    - wysoki wskaźnik urbanizacji
    Do tych grup należą; kraje Europy Zachodniej, Stany Zjednoczone, Kanada, Japonia, Australia, Nowa Zelandia, Izrael, Singapur,
    2.państwa średnio rozwinięte gospodarczo;
    - produkt krajowy brutt przypadający na 1 mieszkańca miedzy 3000 a 10 000 USD
    - rosnący udział usług w strukturze zatrudnienia
    - zwiększająca się wydajność pracy
    - dobrze rozwinięta infrastruktura techniczna, słabiej usługowa
    - przewaga tradycyjnego przemysłu przetwórczego nad przemysłem wysokich technologii
    Należą tu państwa; Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Rosja, Estonia, Brazylia,
    3.państwa słabo rozwinięte gospodarczo ;
    - PKB na 1 mieszkańca poniżej 3000 USD
    - Dominacja rolnictwa w strukturze zatrudnienia
    - Słabo rozwinięta infrastruktura techniczna i usługowa
    - Niska wydajność pracy
    - Dominacja przemysłu wydobywczego, słabo rozwinięty przemysł przetwórczy
    - Bardzo duży przyrost naturalny
    - Wzrastające bezrobocie
    - Rosnące zadłużenie
    Należą tu państwa; Sudan, Czad, Etiopia, natomiast takie państwa jak Chiny , Wietnam, Filipiny , Indonezja rozwijają się intensywnie.
    POLSKA
    1.Położenie : polska położona jest:
    - na półkuli północnej i wschodniej
    - w środkowej Europie
    - na szlakach komunikacyjnych państw europejskich ( z zachodu na wschód)
    - między Karpatami a Bałtykiem
    - w dorzeczu Wisły i Odry
    - w środkowej części niżu europejskiego ( 91% powierzchni zajmują niziny
    - na pograniczu dużych jednostek geologicznych Europy ( platformy wschodnioeuropejskiej i młodszych struktur
    - w strefie ścierania się klimatu morskiego i kontynentalnego
    - polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego ( określanego według czasu słonecznego południka 15 st. Długości geograficznej wschodniej – czas zimowy)
    skrajne punktY
    na północ; przylądek Rozewie- 54 50 szer. geogr.płn
    na południe; szczyt Opołonek – 49 00 szer. geogr.płn.
    na zachód; kolano Odry k .Cedyni – 14 00 dł. geogr.wsch.
    na wschód; kolano Bugu k.Horodła – 24 08 dł. geogr. wsch.

    Rozciągłość terytorium Polski:
    - rozciągłość południkowa - z północy na południe – 5 50 ; 649 km.
    - rozciągłość równoleżnikowa - z zachodu na wschód – 10 01 ; 689 km

    2.Obszar Polski
    Terytorium państwa polskiego zmieniło się wielokrotnie w ciągu dziejów. Zawsze jednak obejmowało obszary położone w dorzeczu Warty i Wisły, pomiędzy Karpatami a Bałtykiem .Współczesne terytorium polski zostało wyznaczone w wyniku ustaleń zwycięskich mocarstw po drugiej wojnie światowej. Granice polski zostały przesunięte na północ i zachód – północna po Bałtyk, Warmię i Mazury, zachodnia aż po Odrę i Nysę Łużycką, wschodnia na linię środkowego Bugu. Przyłączono do Polski tzw. Ziemie Odzyskane . do Polski należy również , pas wód terytorialnych .Obecny obszar Polski wynosi 312 685 km kw. ma kształt zbliżony do koła , którego geometryczny środek leży na północny zachód od Łodzi.
    W Europie większą powierzchnię mają :Rosja, Ukraina, Francja, Hiszpania, Szwecja, Niemcy, Finlandia, Norwegia
    3.Granice Polski
    Długość granic Polski po II wojnie światowej, - łączna – 3582 km w tym:
    a. lądowych: 3054 km
    - z Czechami – 790 km
    - ze Słowacją – 539 km
    - z Ukrainą – 529 km
    - z Niemcami – 467 km
    - z Białorusią – 416 km
    - z Rosją – 210 km
    - z Litwą – 103 km
    b. morskich : 528 km
    4.Podział administracyjny
    W 1946 r. w wyniku podziału administracyjnego kraju powstało 14 województw oraz 2 wielkie miasta: Warszawa i Łódź .Województwa dzieliły się na powiaty, których było 299, w tym 29 grodzkich, utworzonych w dużych miastach. Gmin było ponad 3tyś.
    W 1950 utworzono dalsze 3 województwa. Łącznie było ich 17 oraz 2 miasta wydzielone – Warszawa i Łódź.
    W 1975 zlikwidowano powiaty i zmieniono strukturę podziału administracyjnego państwa – z trójstopniowego na dwustopniową. Utworzono 49 województw.
    Od 1 stycznia 1999 roku wprowadzono nowy , trójszczeblowy podział administracyjny kraju oparty na gminach, powiatach i województwach. Obecnie jest 16 województw.
    36.Klimat Polski
    Polska, położona , ma klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim a kontynentalnym. Przejściowość klimatu jest wynikiem położenia Polski w strefie ścierania się wpływu powietrza polarno – morskiego z polarno – kontynentalnym. Na kierunki przemieszczania się mas powietrza ( kształtujących klimat w Polsce) wpływają ośrodki baryczne w Europie tj. niż islandzki, wyż azorski i sezonowe azjatyckie: wyż zimowy i niż letni.
    Temperatura powietrza: średnie temperatury roczne wahają się w granicach od 6 do 8,5 C. Najcieplejszymi obszarami są: Nizina Śląska, Wielkopolska. Najniższe wartości temperatur notowane są w północno – wschodniej części kraju. Średnie roczne amplitudy temperatury powietrza wynoszą od około 17 C na zachodzie kraju do 25 C na wschodzie.
    Opady : średnia roczna suma opadów wynosi około 600 mm. Najmniejsze opady , poniżej 500 mm. rocznie występują na Pojezierzu Kujawskim, nad dolną Wisłą, środkową Wartą, i Notecią. Największe na obszarach południowych. W Sudetach i Karpatach przekraczają one 1000 mm. , a w tatrach 1700 mm. Opady związane są przeważnie z występowaniem frontów.
    Wiatry : w Polsce przeważają wiatry z zachodu – około 60%. Latem wieją najczęściej wiatry północno-zachodnie, zimą zaś południowo-zachodnie. Rzadsze są wiatry z północy i południa Europy. Wiatry wschodnie ( rocznie średnio 15% ). W Polsce występują również wiatry lokalne – bryza morska i lądowa, oraz wiatry górskie i dolinne w górach.
    Pory roku ; wyróżnia się 6 pór roku na podstawie przebiegu temperatury i typu pogody: zima, przedwiośnie, wiosna, lato, jesień, przedzimie.
    Długość okresu wegetatywnego: trwa najdłużej, około 220 dni, na Nizinie Śląskiej oraz w dolinie środkowej i dolnej Odry. Krócej, około 180 dni, na północo-wschodnich terenach Polski, a najkrócej,, około 100-150 dni , w górach.
    37.Sieć hydrograficzna
    Sieć hydrograficzna Polski została ukształtowana w wyniku rozwoju rzeźby terenu w trzeciorzędzie ( głównie na południu Polski ) i w czwartorzędzie ( część północna kraju ). Jej najważniejszymi elementami są ; - rzeki, jeziora, stawy, mokradła, wody podziemne, źródła oraz sztuczne utworzone kanały i zbiorniki wodne.
    Zjawiska hydrograficzne Polski kształtują się przede wszystkim pod wpływem: - klimatu (opady), budowy geologicznej (przepuszczalność skał ), i ukształtowanie powierzchni .

    Prawie cały obszar kraju znajduje się w zlewisku Bałtyku, w dorzeczu dwóch głównych rzek- Wisły i Odry( stanowią 54% i 33,9% powierzchni Polski ) . Poza nimi do Bałtyku uchodzą rzeki Pojezierzy Pomorskiego i Mazurskiego ( zajmują 11,8% powierzchni ).
    rzeki Pojezierza Pomorskiego to ;
    Wieprza, Słupia, Łeba, Reda, Łupawa , Rega
    Pojezierza Mazurskiego;
    Pasłęka, Łyna, Węgorapa
    Pozostałe 0,3 Powierzchni Polski zajmują rzeki wchodzące w systemy zlewisk Morza Czarnego ( Strwiąż, Orawa ) lub Morza Północnego (Izera, Orlica ).

    Największymi rzekami są Wisła i Odra. Rzeki te wraz z dopływami tworzą największe dorzecza. Charakterystyczną cechą tych dorzeczy jest ich asymetria.
    Stosunek dorzecza lewego do prawego przedstawia się;
    - Odra 30:70
    - Wisła 27:73
    - Największe rzeki Polski;
    Wisła ujście- Bałtyk
    Odra Bałtyk
    Warta Odra
    Bug Narew
    Narew Wisła
    San Wisła
    Noteć Warta
    Pilica Wisła
    Wieprz Wisła
    Bóbr Odra

    Niektóre rzeki połączone są kanałami. Ważniejsze kanały;
    Nazwa Długość Znaczenie
    Wieprz-Krzna 140 melioracyjne
    Augustowski 102,0 spław drewna, turystyczne
    Elbląski 62,5 turystyczne
    Gliwicki 41,2 transport węgla
    Bydgoski 24,7 żeglowny
    Żerański 17,6 żeglowny

    Do ważnych elementów sieci wodnej należą jeziora, których najwięcej jest w Polsce północnej. Zasoby wodne jezior w Polsce wynoszą około 19,7 km sześciennych, przy czym; około 50% tych zasobów jest zgromadzona na Pojezierzu Mazurskim
    36% na Pojezierzu Pomorskim
    12% na Pojezierzu Wielkopolskim
    pozostała część około 2% w jeziorach na południe od linii zasięgu ostatniego zlodowacenia.
    Do najważniejszych typów jezior należy zaliczyć;
    Jeziora rynnowe, moreny dennej, wytopiskowe „oczka”, krasowe, starorzecza, deltowe, nadbrzeżne, górskie
    Nazwa Geneza
    Śniardwy Morenowe
    Mamry Morenowe
    Łebsko Nadbrzeżne
    Dąbie Deltowe
    Miedwie Rynnowe
    Jeziorak Rynnowe
    Niegocin Morenowe
    Gardno Nadbrzeżne
    Jamno Nadbrzeżne
    Wigry Rynnowe
    Gopło Rynnowe
    Największe jeziora Polski
    Hańcza Rynnowe
    Drawsko Rynnowe
    Wielki Staw Cyrkowe
    Czarny staw Cyrkowe
    Wigry Rynnowe
    Najgłębsze jeziora Polski

    Mokradła tworzą się w miejscu zanikłych jezior. Wchodzą one w skład obszarów podmokłych. Zaliczamy do nich torfowiska niskie i wysokie, bagna oraz mokradła w dolinach rzecznych. Mokradła, zajmujące ok.8% powierzchni kraju, występują głównie na obszarach północnych i północno-wschodniej Polski. Stanowią ważny zbiornik retencyjny.
    Oprócz jezior i mokradeł do wód stojących zaliczamy stawy, które są przeważnie sztucznymi zbiornikami wody.
    W Polsce jest ponad 90 sztucznych zbiorników wodnych. Do zbiorników o największej powierzchni należą;
    - Włocławski na Wiśle, Jeziorsko na Warcie, Dębie na Narwi,
    Największą pojemność mają natomiast;
    - Solina na Sanie, Włocławski, Jeziorsko.
    Ważną częścią sieci hydrograficznej Polski są wody podziemne (gruntowe) , stanowią powszechne źródło zaopatrzenia w wodę pitną, gospodarczą, i przemysłową.
    Wody podziemne wpływające samoczynnie na powierzchnię tworzą źródła .Na szczególną uwagę zasługują źródła mineralne i cieplice ( termy) wykorzystywane do celów leczniczych.
    Polska pod względem zasobów wodnych jest zaliczana do najuboższych krajów Europy.
    38. Gleby w Polsce
    Na terenie Polski możemy wyróżnić następujące typy gleb;
    1. gleby początkowe
    2. bielicowe 25%
    3. brunatne ( i płowe) 52% i 5%
    4. Czarnoziemy 1%
    5. Czarne ziemy 2%
    6. Bagienne 9%
    7. Mady 5%
    8. Rędziny 1%
    Aby określić wartość użytkową gleb, wprowadzono w Polsce podział na 6 klas bonitacyjnych.
    Klasa I i II - gleby bardzo dobre 3,3%
    Klasa III - gleby dobre 23,3%
    Klasa IV - gleby średnie 39,8%
    Klasa V - gleby słabe 21,7%
    Klasa VI - gleby złe 11,9%
    39. Podział kraju na krainy geograficzne
    Kraina geograficzna, czyli region geograficzny, jest obszarem odróżniającym się od obszarów sąsiednich swoistymi cechami środowiska geograficznego.
    W Polsce w ramach regionów wyróżnia się; krajobrazy gór, wyżyn, dolin, równin akumulacyjnych.
    Podział Polski na krainy geograficzne jest następujący;
    Niż Polski
    a) Nizina Szczecińska h) Nizina Śląska
    b) Pobrzeże Koszalińskie i) Nizina Mazowiecka
    c) Pobrzeże Gdańskie z Żuławami j) Nizina Podlaska
    d) Nizina Staropruska k) Polesie Lubelskie
    e) Pojezierze Mazurska z pojezierzem Suwalskim l) Nizina Wielkopolska
    f) Pojezierze Pomorskie
    g) Pojezierze Wielkopolskie
    Wyżyny Polskie Kotliny Podkarpackie
    a) Wyżyna Śląska a) Kotlina Oświęcimska
    b) Wyżyna Krakowska-Częstochowska b) Kotlina Sandomierska
    c) Niecka Nidy
    d) Wyżyna Kielecko-Sandomierska
    e) Wyżyna Lubelska z Roztoczem
    Sudety i Przedgórze Sudeckie Karpaty
    a) Sudety a) Beskidy i Podgórze Karpackie
    b) Przedgórze Sudeckie b) Obniżenie Orawsko-Podhalańskie
    c) Tatry
    40. Degradacja środowiska geograficznego Polski
    Integracja człowieka w środowisko naturalne przekracza możliwości adaptacyjne natury. Oznacza to w praktyce że niektóre regiony gospodarcze Polski zostały trwale zniszczone i istnieje mała możliwość odtworzenia środowiska naturalnego.
    Ścieki stanowią ważną przyczynę degradacji środowiska. Najwięcej ścieków nie oczyszczonych odprowadzał do wód powierzchniowych;
    - przemysł energetyczny
    - przemysł metalurgiczny
    - przemysł chemiczny
    Zanieczyszczenia pyłowe to również duży problem. Terenami o największej emisji
    Zanieczyszczeń pyłowych to; Katowice, Jelenia Góra, Kraków, Konin.
    Emisja zanieczyszczeń gazowych była największa w dawnym województwie;
    Katowickim, piotrkowskim, krakowskim, jeleniogórskim, legnickim, konińskim.
    Do regionów objętych klęską ekologiczną w Polsce zaliczamy;
    - Górnośląski Okręg Przemysłowy
    - Lubińsko-Głogowskie Zagłębie Miedziowe
    - Lasy Izerskie w Sudetach
    Regiony o największym zanieczyszczeniu środowiska – to duże miasta – Kraków, Łódź, okolice cementowni, rejony produkcji nawozów sztucznych, obszary nadmiernej koncentracji przemysłu, tereny odkrywkowej eksploatacji surowców mineralnych, rejony występowania dużych zakładów przemysłu chemicznego.
    41.Zmiany liczby ludności polski
    W 1939 r. Polskę zamieszkiwało 34,8 mln. osób, a w 1945 – około 24 mln.. Pod koniec 1946 r. polska liczyła 23 mln. 640 tyś. mieszkańców. Druga wojna światowa spowodowała ogromne straty ludnościowe. Polska była pod tym względem najbardziej poszkodowana. W wyniku działań wojennych zginęło około 6 mln. Polaków.
    Spadek liczby ludności o 10 mln. był spowodowany nie tylko działaniami wojennymi lecz także emigracją, znacznym zmniejszeniem przyrostu naturalnego, zmiana granic i zmianą obszaru polski. Lata 50-te – 25% wzrost ludności. 1970-osiągnięcie stanu liczbowego sprzed II wojny. Wzrost liczby ludności w latach 80 wynosił 0,9% rocznie, a w 1995 około 0,2%. Liczba ludności Polski ( 1997 ) wynosiła 38mln. 659 tyś. Demografowie przewidują że w roku 2000 polska osiągnie ponad 39 mln. ludności a w 2010 będzie nas 40-41 mln. 42. Struktura demograficzna ludności Polski
    Struktura demograficzna – to podział całej populacji według grup wiekowych, płci, stanu cywilnego, wykonywanych zawodów, wykształcenia, miejsca zamieszkania.
    O strukturze demograficznej decyduje przyrost naturalny;
    Okres powojenny charakteryzuje się szybkim przyrostem. W 1955 przyrost osiągnął wielkość 19,5% i był najwyższy z dotychczasowych. Przyrost naturalny w 1998 był najniższy w historii naszego kraju i wynosił średnio 0,5%. Przy czym dla miasta wskaźnik ten wynosił 0,3%, a na wsi około2%.Przyrost naturalny w Polsce nadal ma tendencje malejącą .
    Przyczyny ujemnego przyrostu;
    Starzenie się społeczeństwa, choroby, brak mieszkań, bezrobocie, warunki ekonomiczne.
    Nagły wzrost udziału młodej grupy wiekowej w ogólnej liczbie ludności, wywołany zwiększeniem przyrostu naturalnego, nazywamy wyżem demograficznym. Największy wyż demograficzny miała Polska w latach 1953-55 Struktura ludności wg. płci i wieku ;
    analizując strukturę ludności w Polsce zauważamy: - liczbową przewagę kobiet. Na 100 mężczyzn przypada 105 kobiet
    - wśród noworodków przeważają chłopcy.
    - w populacji do 40 roku życia przeważają mężczyźni
    - między 40-50 rokiem ma miejsce zjawisko nadumieralności mężczyzn
    - powyżej 50 lat można zauważyć równowagę w liczbie kobiet i mężczyzn
    - powyżej 65 roku życia liczba kobiet rośnie
    43. Struktura zawodowa i społeczna ludności Polski
    Struktura zawodowa 58,6% ludności w Polsce jest w wieku produkcyjnym, 27,6% stanowią dzieci i młodzież w wieku przedprodukcyjnym, około 13,8 % to ludność w wieku poprodukcyjnym.
    Po II wojnie następowały stopniowe zmiany w strukturze zawodowej. Stale spada odsetek ludności zatrudnionej w rolnictwie i leśnictwie. Do 1980 wzrastało zatrudnienie ludności w przemyśle. Jednak kryzys ekonomiczny spowodował spadek w produkcji, co za tym idzie spadek zatrudnienia w tym sektorze. Pozytywnym zjawiskiem jest wzrost liczby osób pracujących w usługach ( handel, gospodarka komunalna, bankowość, oświata ). W 1996 było to 40% ogółu zatrudnionych. Nowym zjawiskiem w społeczeństwie polskim jest bezrobocie.


    46. Funkcje i czynniki lokalizacji przemysłu
    Funkcje przemysłu należy rozpatrywać w trzech podstawowych wymiarach;
    - ekonomicznym ( wydobywanie i przetwarzanie surowców, wytwarzanie dóbr materialnych )
    - społecznych ( stwarzanie miejsc pracy, podnoszenie kultury technicznej, zmiana warunków bytu )
    - przestrzennym ( przyspieszenie procesów urbanizacyjnych, przekształcenie środowiska)
    Czynniki lokalizacji przemysłu;
    1. Pozanaturalne
    2. Naturalne
    - siła robocza - baza surowcowa
    - rynek zbytu - baza energetyczna
    - infrastruktura techniczna - zasoby wodne
    - transport - inne elementy środowiska naturalnego
    - zaplecze naukowo-badawcze
    - ograniczenie środowiska naturalnego
    47. Przemysł paliwowo energetyczny
    Przemysł paliwowo energetyczny stanowi podstawę wszelkiej działalności produkcyjnej, jest głównym miernikiem poziomu gospodarczego kraju.
    Polska jest ważnym producentem surowców energetycznych, jednak musi importować ropę naftową i gaz ziemny.
    Podstawowym źródłem energii pierwotnej w Polsce są paliwa stałe; węgiel kamienny i brunatny.
    Około 97% energii wytwarza się w Polsce przez spalanie węgla ; kamiennego 65% i brunatnego 32%. Pozostała energia czerpana jest z tzw. czystych źródeł : energia wodna 2,6%, wiatrowa, geotermalna.
    Głównym bogactwem surowcowym polski jest węgiel kamienny. Przy zachowaniu obecnego poziomu wydobycia, wystarczy go na około 300 lat. Udział polski w światowym wydobyciu węgla kamiennego wynosi około 7%. Węgiel kamienny jest naszym surowcem strategicznym, bo aż w 65% pokrywa zapotrzebowanie energetyczne kraju.
    Węgiel kamienny występuje;
    - Górnosląskie Zagłębie Węglowy
    - Rybnicki Okręg Węglowy
    - Lubelskie Zagłębie Węglowy Coraz większe znaczenie nabiera eksploatacja węgla brunatnego.
    Obszary wydobycia to;
    - zagłębie Konińskie
    - zagłębie Turoszowskie
    - zagłębie Bełchatowskie
    węgiel brunatny wydobywa się metodą odkrywkową. Ze wzg. na straty ponoszone w czasie transportu surowiec ten wykorzystuje się w zasadzie na miejscu, w miejscowych elektrowniach.
    Najbardziej ekonomicznym surowcem energetycznym jest ropa naftowa. Obszary wydobycia;
    - Pomorze Zachodnie ( Kamień Pomorski )
    - Karpaty fliszowe ( Jasło, Krosno, Gorlice )
    - Zapadlisko podkarpackie (Kazimierz Wielki )
    W Polsce wydobywa się ropy niewiele, zaledwie 0,4% zapotrzebowania krajowego.
    W związku z tym konieczny jest import tego surowca , głównie z byłego ZSRR i krajów bliskiego Wschodu.
    Gaz ziemny – Polska wydobywa własny gaz ziemny i pokrywa nim częściowo swoje zapotrzebowanie 27% krajowego zapotrzebowania, resztę sprowadzamy z Rosji.
    Występowanie gazu;
    - zapadlisko podkarpackie ( Lubaczów, Przemyśl ) – gaz wysokometanowy
    - Nizina Wielkopolska ( Garki, Załęcze, Krośnice, Boręcin )- gaz zaazotowany
    - Nowe złoża tego surowca odkryto w okolicach Ostrowa Wielkopolkiego i Trzebnicy.
    Wykorzystanie spadku wód w ogólnym bilansie energetycznym wynosi około 2,5%.
    Ogromnie rzadko wykorzystywana jest energia wiatru i promieniowania słonecznego.
    W Pyrzycach w 1996 zbudowano ciepłownię pobierającą do celów grzewczych wody geotermalne. Wody te znajdują się na głębokościach 1600 m, są bogate w składniki mineralne.

    Przemysł energetyczny to produkcja, przetwarzanie i przesyłanie energii elektrycznej. Podstawowy surowiec dla tego przemysłu stanowi węgiel kamienny i brunatny. W 1995 Polska wytwarzała 136 terawatogodzin energii elektrycznej.
    Największe polskie elektrownie cieplne;
    - baza surowcowa węgiel kamienny
    a. Łaziska Górne a. Połaniec
    b. Jaworzno pracujące w b. Kozienice pracujące
    c. Rybnik pobliżu c. Ostrołęka z dala od
    d. Trzebina złóż węgla d. Stalowa wola złóż węgla
    - baza surowcowa – węgiel brunatny
    a. Bełchatów – 21% wytwarzanej energii
    b. Konin, Turek, Turów
    c. Siekierki
    Największe hydroelektrownie;
    a. Żarnowiec
    b. Solina na Sanie
    c. Włocławek na Wiśle
    Hydroelektrownie wykorzystywane są przede wszystkim w okresie największego zapotrzebowania na energię elektryczną, w godzinach tzw. szczytu.
    48. Hutnictwo
    Hutnictwo żelaza jest jedną z ważniejszych dziedzin przemysłu metalurgicznego. Dostarcza surowców i wyrobów wykorzystywanych głównie w;
    - przemyśle maszynowym
    - przemyśle konstrukcji stalowych
    - metalowym
    - środków transportu
    - budownictwie
    Rudy Żelaza występują w Polsce w czterech obszarach ; częstochowsko - wieluńskim, łęczyckim i suwalskim. Czternaście hut w Polsce wytwarza stal. Największe to ; Huta Katowice Dąbrowie Górniczej oraz Huta im. Sendzimira w Krakowie. Potrzeby polskiego hutnictwa pokrywamy importem głównie z Ukrainy, a także z Brazylii, Szwecji i Chin.
    Hutnictwo metali nieżelaznych pokrywa krajowe zapotrzebowanie na miedź, cynk, ołów, srebro. W 50% pokrywane jest zapotrzebowanie na aluminium.
    Rudy miedzi z kopalń Lubin;Polkowice,Rudna i Sieroszowice; przetwarzane są w hutach ;Głogów I i Głogów II
    Hutnictwo cynku i ołowiu zlokalizowane jest w kombinacie Górniczo- Hutniczym w Bukownie w rejonie występowania złóż; w rejonie Olkusza, Bytomia, Trzebini.
    49. Przemysł chemiczny.
    Przemysł ten dzieli się na dwa wielkie działy; dział produkcji związków nieorganicznych i nawozów sztucznych dział produkcji związków organicznych.
    Przemysł związków nieorganicznych wykorzystuje w produkcji kilka podstawowych surowców ; sól kamienna, siarkę i fosforyty.
    Bogate złoża soli występują w okolicy Inowrocławia, Wapna i Kłodawy. Z soli kuchennej otrzymuje się sodę (zakłady sodowe –Janikowo, Kraków ) oraz chlor ( min. Bydgoszcz)
    Pokłady siarki występują w rejonie Tarnobrzega, Staszowa; 5 miejsce w świecie.
    Przemysł nawozów sztucznych słabo rozwinięty, ale zaspokaja potrzeby krajowego rolnictwa. Największymi producentami nawozów azotowych są; Zakłady azotowe w Tarnowie-Mościcach,;Puławy; oraz zakłady chemiczne w Policach. Nawozy fosforowe są produkowane w Gdańsku ,w Tarnobrzegu, Luboniu.
    Przemysł związków organicznych wykorzystuje przede wszystkim pochodne ropy naftowej oraz węgla kamiennego.
    Pólproduktów z ropy dostarczają rafinerie w Płocku, zakłady przetwarzające węgiel są zgrupowane na Śląsku i w jego pobliżu.
    Produkcja tworzyw sztucznych- Warszawa, Pionki ,
    Włókna chemiczne;
    - włókna celulozowe; Tomaszów Mazowiecki, Sochaczew , Łódź, Wrocław, Szczecin.
    - Włókna syntetyczne; Gorzów Wielkopolski (stilon), Toruń ( elana ), Łódź (anilana)
    Przemysł gumowy; opon- Dębica, Olsztyn i obuwia gumowego – Łódź, Poznań,

    Przemysł farmaceutyczny; Warszawa, Kraków, Rzeszów, Pabianice.
    Przemysł kosmetyczny i środków czystości; Poznań, Kraków, Warszawa, Wrocław

    50.Przemysł mineralny
    Branże przemysłu mineralnego:
    - przemysł materiałów budowlanych ( cementowy, wapienno-gipsowy )
    - szklarski
    - ceramiki szlachetnej
    Przemysł cementowy; jest bardzo materiałochłonny i energochłonny koncentruje się głównie w ośrodkach wydobycia wapieni i margieli. Okręgi tego przemysłu to;
    -opolski, chełmski, kielecki, radomski.
    Przemysł wapienno- gipsowy ; zakłady zlokalizowane są przy złożach surowców, głównie w 4 okręgach: kieleckim( produkcja gipsu ),opolskim, sudeckim.
    Przemysł szklarski ; o lokalizacji tego przemysłu decyduje miejsce występowania piasków szklarskich. Ważnym rejonem rozwoju tej branży jest Dolny Śląsk( szkło artystyczne, kryształy).Pozostałe rejony to; Wołomin, Krosno, Białystok, Sandomierz.
    Przemysł ceramiki szlachetnej ; związany jest z baza surowcową, należy wymienić- Chodzież, Włocławek, ( porcelana i zastawy stołowe ) Opoczno ( płytki ceramiczne)
    51. Okręgi przemysłowe - charakterystyka
    Zgrupowanie zakładów (ośrodków) przemysłowych odznaczających się powiązaniami produkcyjnymi nazywamy okręgami przemysłowymi. Przeważająca część przemysłu koncentruje się w okręgach.
    W Polsce występują takie okręgi jak ;
    1.Górnośląski Okręg przemysłowy ; - paliwowo-energetyczny( energetyka, wyd. węgla kamiennego, rud cynkowo-ołowianych
    - metalurgiczny( hutnictwo żelaza i stali, cynku, ołowiu, miedzi, )
    - elaktromaszynowy( maszyny dla górnictwa, hutnictwa, samochody osobowe, )
    - chemiczny( karbochemia, gumowy)
    - spożywczy
    - Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze , Rybnik, Tychy, Racibórz, Ruda śląska, Olkusz
    2. Warszawski Okręg przemysłowy;
    - elektromaszynowy( obrabiarkowy, maszyn budowlanych, lotniczy, maszyn rolniczych, pólprzewodniki, telewizory )
    - spożywczy (tłuszczowy, mięsny, cukierniczy, mleczarski, owocowo-warzywny )
    - paliwowo-energetyczny (elektrociepłownie)
    - chemiczny (tworzywa sztuczne, środki piorące, wyroby gumowe)
    - farmaceutyczny, poligraficzny, fonograficzny, filmowy
    - Warszawa , Pruszków, Legionowo, Otwock, Wołomin, Nowy Dwór Maz., Piaseczno
    3. Łódzki Okręg Przemysłowy;
    - przemysł lekki(włókienniczy, skórzany, odzieżowy)
    - spożywczy
    - elektromaszynowy(maszyny włókiennicze, budowlane , urządzenia elektroniczne,)
    - chemiczny (gumowy, farmaceutyczny)
    - Łódź, Zgierz, Pabianice, Sieradz, Tomaszów Mazowiecki
    4. Krakowski OP.
    - metalurgiczny ( hutnictwo żelaza i stali, karbochemia, )
    - spożywczy ( wyroby tytoniowe, czekoladowe, przetwórstwo owocowo-warzywne)
    - elektromaszynowy (urządzenia dla górnictwa i hutnictwa, maszyny budowlane )
    - paliwowo-energetyczny ,
    - chemiczny ( produkcja sody, gumowy ,kosmetyki ,farmaceutyki )
    - Kraków, Myślenice, Bochnia, Wieliczka, Skawina.
    5. Bielski OP
    - elektromaszynowy (obrabiarki samochody osobowe )
    - chemiczny (tworzywa sztuczne , wyroby gumowe )
    - spożywczy ( mięsny, piwowarski )
    - lekki (bawełny i wełny
    - Bielsko-Biała, Oświęcim, Andrychów, Żywiec, Cieszyn
    6.Wrocławski OP
    - elektromaszynowy ( urządzenia energetyczne, obrabiarki, )
    - spożywczy (cukierniczy )
    - chemiczny ( środki piorące , farmaceutyki )
    - Wrocław, Oleśnica, Oława, Jelcz, Brzeg
    7. Sudecki OP
    - paliwowo-energetyczny ( wyd. węgla kamiennego i brunatnego, elektrownie )
    - lekki (lniarski , bawełniany )
    - elektromaszynowy, mineralny,
    - Wałbrzych, Jelenie Góra, Świdnica, Zgorzelec, Nowa Ruda, Turoszów, Zgorzelec
    9. Staropolski OP
    - elektromaszynowy (obrabiarki, maszyny do szycia )
    - spożywczy ( mleczarski , tytoniowy, )
    - mineralny
    - lekki (obuwniczy)
    - Kielce, Radom, Skarżysko Kamienne, Starachowice, Ostrowiec Świetokrzyski,
    10. Gdański
    - elektromaszynowy (statki, sprzęt nawigacyjny )
    - chemiczny ( rafineryjny , kwas siarkowy)
    - spożywczy ( przetwórstwo rybne )
    - Gdańsk, Gdynia, Tczew, Wejherowo, Władysławowo.
    11. Bydgoski OP
    - elektromaszynowy ( rowery,motocykle )
    - spożywczy
    - chemiczny( tworzywa sztuczne, włókna syntetyczne)
    - Bydgoszcz, Toruń, Inowrocław,
    12. Poznański OP
    - spożywczy ( spirytusowy )
    - elektromaszynowy ( tabor kolejowy )
    - chemiczny ( nawozy fosforowe )
    - drzewno-papierniczy (meble, płyty stolarskie )
    - Poznań, Swarzędz, Luboń, Kurnik,
    52.Funkcje rolnictwa
    - udział w tworzeniu dochodu narodowego
    - źródło surowców biologicznych
    - udział w handlu wewnętrznym
    - udział w handlu zagranicznym
    - źródło utrzymania ludności
    - kształtowanie krajobrazu kulturowego

    53. Przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa

    Przyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa;
    - klimat
    - wody
    - gleby
    - ukształtowanie powierzchni
    Pozaprzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa;
    - struktura użytków rolnych (rolnicze użytkowanie ziemi)
    - struktura zasiewów
    - struktura agrarna ( zasiewów )
    - wyposażenie techniczne
    - zużycie nawozów sztucznych
    - zaopatrzenie w wodę
    54. Użytkowanie ziemi w Polsce
    Wyróżnia się cztery podstawowe formy użytkowania gruntów;
    - grunty orne
    - sady
    - łąki
    - pastwiska, które łącznie określamy jako użytki orne.
    Wskaźnik użytków rolnych wskazuje duże zróżnicowanie przestrzenne, od ok. 40% w województwie zielonogórskim do 79% w skierniewickim. - na terenach górskich czynnikiem mało sprzyjającym rozwojowi gospodarki rolnej są silna deniwelacja terenu oraz warunki termiczne; - na pojezierzach – duże powierzchnie zajęte przez jeziora, rozległe obszary piaszczyste oraz urozmaicona rzeźba:
    - na Śląsku – duże powierzchnie zajęte przez górnictwo i przemysł przetwórczy
    Największym odsetkiem użytków rolnych charakteryzuje się środkowa i środkowo-wschodnia część kraju.

    55. Zróżnicowanie przestrzenne upraw i hodowli zwierząt w Polsce.
    Około 55% gruntów ornych przeznacza się na zboża.; zboża; natężenie uprawy nie jest w całym kraju jednakowe. Największe jest w
    środkowo- wschodniej części kraju.
    - uprawa buraka cukrowego; największe koncentracje upraw występują w rejonach;
    zamojskim, lubelskim, dolnośląskim, wielkopolskim, kujawskim, żuławskim, szczecińskim.
    - rzepak i rzepik ; największe uprawy koncentrują się na Dolnym Śląsku, Pomorzu Zachodnim , Kujawach i Żuławach.
    - len i konopie; najwięcej lnu uprawia się w Wielkopolsce i na pojezierzu Pomorskim, plantacje konopii znajdują się na Wyżynie Lubelskiej .
    - chmiel ; uprawiany jest na Wyżynach Lubelskiej i Kieleckiej
    - tytoń ; uprawia się w rejonie lubelskim, rzeszowskim, krakowskim, śląskim, kieleckim oraz w dolinie Wisły.
    - warzywnictwo ; najwięcej warzyw uprawia się w okręgu śląsko-krakowskim, oraz na Nizinie Śląskiej oraz w województwie warszawskim i łódzkim.
    - sadownictwo; rejony sadownicze- beskidzki ,lubelski, sandomierski,
    Polska należy do krajów o rozwiniętej hodowli.
    - hodowla trzody chlewnej; obszarami intensywnej hodowli są Wielkopolska i Kujawy oraz wschodnia część Niziny Mazowieckiej ( byłe województwa leszczyńskie, poznańskie, toruńskie, kaliskie pilskie, bydgoskie, gdańskie ) najmniejsza hodowla w rejonach górskich.
    - chów bydła ; największe natężenie hodowli występuje w rejonie małopolskim i śląsko-wielkopolskim, najmniejsze w rejonie środkowo- wschodnim orz w rejonie północnym i zachodnim
    - pogłowie koni; ogólny wskaźnik pogłowia koni rośnie z północnego zachodu na południowy wschód kraju.
    - Owce; pas gór i podgórzy, w Wielkopolsce, i na pojezierzu Pomorskim
    56. Produkcja roślinna i zwierzęca.
    Produkcja roślinna ;
    Zboża - zbożami obsiane jest ok. 60% gruntów ornych. Największe znaczenie mają; - Pszenica – około 20% gruntów ornych jest obsianych tym zbożem. Jest zbożem o
    dużych wymaganiach glebowych.
    - Jęczmień – jest zbożem głównie paszowym, a ponadto używa się go do produkcji piwa i kasz.
    - Żyto jest to roślina o niewielkich wymaganiach glebowych i klimatycznych.
    - Owies jest zbożem o małych wymaganiach glebowych, natomiast wymaga dużo wilgoci. Ponieważ jest to roślina uprawiana głównie dla koni , areał jej upraw zmniejsza się wraz ze zmniejszeniem się pogłowia koni.
    Ziemniaki uprawiane są w całym kraju , głównie dla potrzeb paszowych i przemysłowych.
    Burak cukrowy jest to tzw. roślina przemysłowa, wymagająca dobrych gleb i ciepłego klimatu oraz starannej uprawy.
    Rzepak i rzepik; to rośliny oleiste, dostarczające tłuszczu.
    Len i konopie; to rośliny dostarczające włókien.
    Chmiel używany w przemyśle piwowarskim, a także farmaceutycznym .
    Tytoń; służy do produkcji tytoniu.
    Polska jest liczącym się na świecie producentem warzyw i owoców.
    Warzywa ze wzg. na wielkość zbiorów największą rolę odgrywa uprawa kapusty, marchwi, buraków ćwikłowych, cebuli, ogórków i pomidorów.
    Owoce najwięcej uprawia się jabłoni, śliwy, wiśnie, grusze, czereśnie, truskawki, maliny i porzeczki.
    Produkcja zwierzęca; Chów zwierząt gospodarczych dostarcza artykułów żywnościowych oraz surowców przemysłowych.
    Chów bydła w Polsce odgrywa największą rolę. Mleczność krów w Polsce utrzymuje się na średnim poziomie. Polska produkuje 3,3% światowego mleka i zajmuje pod tym względem 5 miejsce w świecie.
    Trzoda chlewna; hoduje się głównie w celu pozyskania mięsa.
    Owce; hoduje się w Polsce głównie dla wełny i skór; mleko i mięso są produktami dodatkowymi.
    Pogłowie koni ulega w Polsce systematycznemu zmniejszeniu.
    Chów drobiu dostarcza mięsa, jaj i pierza. 57. Przemysł spożywczy
    Przemysł spożywczy odgrywa dużą rolę w gospodarce polski. Dostarcza on ponad 21% towarów sprzedanych na rynku krajowym; najwięcej ze wszystkich gałęzi przemysłowych. Stwarza wiele miejsc pracy. Produkuje na eksport.
    Przemysł ten cechuje istnienie dużej liczby małych zakładów, rozproszonych po całej Polsce. Wiąże się to ze specyfiką bazy surowcowej, a także popytem lokalnym. Niektóre płody rolne powinny być przetwarzane w zakładach leżących w pobliżu bazy surowcowej.
    Przemysł spożywczy można podzielić na wiele branż;
    1. Branże ściśle związane z bazą surowcową;
    - cukrownictwo
    - przetwórstwo rybne
    - przetwórstwo ziemniaczane
    - przetwórstwo owocowo-warzywne
    - przemysł tytoniowy
    2. Branże powiązane z bazą surowcową oraz rynkiem zbytu;
    - przemysł mleczarski
    - przemysł mięsny
    - przemysł olejarski
    - przemysł spirytusowy
    3. Grupa branż o lokalizacji związanej z rynkiem zbytu;
    - przemysł cukierniczy
    - przemysł piwowarski
    58.Rybołówstwo i rybactwo śródlądowe.
    Dążenie Polski do Bałtyku miało zawsze podłoże ekonomiczne. Morze jest dostarczycielem stosunkowo taniej żywności. Wytyczenie granic morskich stref ekonomicznych daje krajom nadmorskim wyłączność eksploatacji określonych akwenów połowowych. Eksploatację tę ograniczają jednak wyznaczane tym krajom limity, określające, maksymalną wielkość połowów. Kraje mające dostęp do morza tworzą własne strefy ekonomiczne. Polska strefa ekonomiczna na Bałtyku sięga 20 mil morskich.
    Połowy morskie stanowią 90% ogółu połowów. Przeważają takie ryby morskie jak; ryby dorszowate, śledzie i szproty.
    Wielkość połowów ryb słodkowodnych wynosi w Polsce 10% ogólnej masy poławianych ryb. Rejonami połowowymi ryb słodkowodnych są przede wszystkim jeziora Pojezierza Mazurskiego i Pomorskiego. Wśród tych ryb przeważają karpie oraz pstrągi.
    Gospodarcze znaczenie mają też stawy hodowlane m.in. na Nizinie Śląskiej, Wielkopolskiej i Wyżynie Lubelskiej.
    Maleje odłów ryb w rzekach i jeziorach.
    59. Przemiany środowiska – efektem gospodarki rolnej.
    Rozwój rolnictwa spowodował, że człowiek przestał wędrować w poszukiwaniu pożywienia i związał się z określonym terenem , który stał się jego miejscem zamieszkania i pracy. Jednocześnie rozpoczął się proces przekształcania środowiska - wyrąb lasów i zamiana tak uzyskanych terenów na uprawy rolne.
    Przez stulecia żyzność gleby była przywracana w drodze nawożenia naturalnego. Dążenie do uzyskania coraz lepszych wyników ( melioracje, nowe sposoby upraw użytków rolnych, sadownictwo ) powoduje powstanie wielu nie zamierzonych zmian środowiska.
    Dowodem tego są skutki wielu przedsięwzięć melioracyjnych, które zamiast trwale polepszać właściwości gleby przez regulacje stosunków wodnych powodowały w skutek popełnionych tu błędów ich pogarszanie np. przekształcanie torfowisk wysokich w zupełne nieużytki. Do częstych zjawisk należało również przesuszanie terenów meliorowanych, co było powodem stepowienia.
    Wprowadzenie na dużych obszarach monokultury rolnej może powodować obniżanie naturalnej wartości gleby m.in. przez rozbijanie jej struktury, a w konsekwencji jej jałowienia i odpływu wód powierzchniowych. Ponieważ nie ma realnej możliwości powszechnego użytkowania obornika, stosowane jest na szeroką skalę nawożenie sztuczne. W wyniku tego do jezior i rzek przedostają się związki chemiczne, które nie są zużywane przez rośliny.
    Powoduje to zmiany składu chemicznego – szczególnie zbiorników wodnych – zamieranie roślinności naturalnej i – np. – rozmnażanie się roślin azotolubnych. Powstają straty w rybach , ptactwie i drobnych ssakach.
    Uprawa ziemi i hodowla przekształcają środowisko w mniejszym z reguły stopniu niż to czynią przemysł i budownictwo.
    60. Funkcje lasów.
    Lasy pełnią różne funkcje;
    a. zwarte zbiorniki leśne są dobrym regulatorem obiegu wody.
    b. Lasy chronią glebę przed wywiewaniem
    c. Obszary leśne wpływają na zawartość tlenu w powietrzu i ograniczają prędkość wiatrów
    d. Lasy hamują gwałtowny spływ wód opadowych i roztopowych
    e. Regulują poziom wód gruntowych
    f. Lasy pełnią funkcje zdrowotną
    g. Pełnia funkcje odpoczynkowe i rekreacyjne
    h. Funkcje ekonomiczne – lasy dają ludziom pracę, z lasu otrzymujemy drewno.

    61. Przemysł drzewno; papierniczy.
    Przemysł ten należy do słabiej rozwiniętych gałęzi przemysłu w Polsce. Branże tego przemysłu to;
    1. produkcja tarcicy ( liczne małe zakłady) zachodnia i północna Polska, oraz południowo-zachodnia
    2. produkcja mebli ( Swarzędz, Radomsko, Jarocin, Olsztyn, Zamość, Białystok )
    3. produkcja celulozy i papieru ; zakłady te są bardzo materiałochłonne i wodochłonne , stąd ich lokalizacja zbliża się do dużych kompleksów leśnych i dużych rzek. ( Świecie nad Wisłą, Kwidzyn, Włocławek, )
    4. produkcja płyt pilśniowych (Przemyśl, Czarna Woda w woj. gdańskim, Pisz, Koniecpol)

    62.Ochrona lasów w Polsce
    Zdrowotność lasów polskich należy uznać za odbiegające od normy.
    Ze wzg. na słabe siedliska, wyraźną przewagę drzewostanów iglastych oraz anomalie pogodowe, zdrowie lasów polskich znajduje się w sytuacji stałego zagrożenia. Żeby zmniejszyć to zagrożenie, podejmuje się wiele prac ochronnych;
    - stosuje się środki chemiczne zwalczające owady, grzyby pasożytnicze i chwasty.
    - chroni się lasy przed pożarami
    - tworzy się coraz więcej rezerwatów, parków krajobrazowych i parków narodowych

    w Polsce istnieją 22 parki narodowe ;
    1. Białowieski Park narodowy
    2. Słowiński pierwsze cztery parki oraz rezerwat Łuknajno
    3. Stołowogórski maja status Rezerwatów Biosfery UNESCO
    4. Bieszczadzki
    5. Bory Tucholskie
    6. Magurski
    7. Narwiański
    8. Biebrzański - największy
    9. Ojcowski
    10. Kampinoski
    11. Karkonoski
    Powierzchnia obszarów prawnie chronionej przyrody w 1998 wynosiła ok. 30% powierzchni kraju.
    63.Transport kolejowy.
    W 1997 r. długość linii kolejowych w Polsce wynosiła 24 tyś. km , co dawało 5 miejsce w Europie. 51% to linie zelektryfikowane. W ostatnich latach pojawiła się w PKP tendencja do likwidacji nierentownych linii kolejowych.
    Do województw o najniższym wskaźniku gęstości sieci kolejowej należą dawne województwa; łomżyńskie, konińskie, ciechanowskie, krośnieńskie, włocławskie, oraz bialskie i lubelskie.
    Do województw o największej gęstości należą; katowickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, warszawskie, legnickie.
    Do rzadkości należy już u nas kolej wąskotorowa.
    PKP buduje konsekwentnie sieć szybkich połączeń. Początek takim połączeniom dała Centralna Magistrala Kolejowa ( Warszawa – Katowice, z odgałęzieniem do Krakowa.
    W 1992 PKP wprowadziły do eksploatacji ekspresowe pociągi IC i EC o podwyższonym standardzie.
    Z powodu recesji gospodarczej zmniejszyło się zapotrzebowanie na usługi kolei. Zajmują się one przede wszystkim przewozami następujących ładunków; węgla kamiennego i brunatnego, metali i wyrobów z metali, rud, ropy naftowej, koksu.


    64. Transport samochodowy
    Pod względem gęstości , sieć dróg kołowych znacznie przewyższa gęstość sieci kolejowej. Transport samochodowy odbywa się obecnie w zasadzie na drogach o twardej, najczęściej asfaltowej nawierzchni. Drogi kołowe w Polsce pozostawiają wiele do życzenia.
    Przez nasz kraj przebiega ok. 5 tyś. km dróg o znaczeniu międzynarodowym;
    a. Gdańsk- Lwów
    b. Gdańsk- Cieszyn
    c. Białystok- Praga
    d. Warszawa- Cieszyn
    e. Berlin- Moskwa
    f. Berlin – Lwów
    Drogi o największej gęstości; województwo krakowskie,
    Drogi o najniższej gęstości; suwalskie, białostockie, słupskie.
    Produkcja samochodów, zarówno osobowych jak i ciężarowych, jest w Polsce stosunkowo niska, gdy porównać ją z produkcją w innych krajach.
    65.Transport lotniczy.
    Transport lotniczy jest najszybszym, mającym największy zasięg, lecz zarazem najdroższym rodzajem transportu. Przewozi pasażerów, pocztę, wartościowe przedmioty, lekarstwa. Polski transport lotniczy nie odgrywa większej roli w przewozach krajowych, natomiast rośnie jego udział w pasażerskich przewozach międzynarodowych.
    W 1928 r. założono przedsiębiorstwo Polskie Linie Lotnicze LOT. Obecnie LOT ma 8 portów lotniczych. Do najdłuższych linii należą; Warszawa – Bangkok, Warszawa – Chicago i Warszawa – Pekin.
    Pozostałe większe lotniska znajdują się ; Kraków, Gdańsk, Rzeszów, Szczecin.
    W porównaniu do innych krajów europejskich polski transport lotniczy jest słabo rozwinięty.
    66. Handel zagraniczny
    Handel zagraniczny prowadzony jest w celu wymiany niezbędnych surowców, towarów, usług. Nie bez znaczenia dla rozwoju handlu zagranicznego jest rozwój transportu – lądowego, powietrznego i morskiego.
    Handel zagraniczny należy do tych dziedzin gospodarki narodowej, które tworzą Produkt Krajowy Brutto.
    Handel zagraniczny w Polsce obejmuje takie dziedziny życia gospodarczego jak;
    - obroty towarowe
    - usługi transportowe
    - usługi budowlane
    - usługi techniczne ( sprzedaż patentów, licencji )
    - usługi bankowe
    - współpracę naukowo – techniczną i kulturalną
    - ruch turystyczny
    Handel zagraniczny nie ma, jak dotąd, należytej pozycji w gospodarce Polski. Udział
    Polski w międzynarodowych obrotach handlowych spada.
    Partnerami handlowymi są; Rosja, Niemcy, Austria, Włochy, Wlk. Brytania, Holandia, Stany Zjednoczone.
    W 1996 Polska zajmowała 34 miejsce w świecie i 17 w Europie pod względem eksportu, oraz 35 miejsce w świecie i 17 miejsce w europie w wielkości importu.
    Struktura towarowa ( gałęziowa ) polskiego eksportu – choć ulega stałym zmianom – opiera się w dużym stopniu na eksporcie węgla kamiennego, siarki, miedzi, wyrobów hutniczych, a ostatnio - wyrobów przemysłu lekkiego, drzewno - papierniczego i mineralnego.
    Z krajów rozwijających się Polska sprowadza; wyroby przemysłu elektromaszynowego, lekkiego, spożywczego, z Byłego ZSRR sprowadzamy ropę naftową, gaz ziemny, wyroby przemysłu chemicznego i metalurgicznego.

    67. Regiony turystyczne Polski.
    O atrakcyjności turystycznej decydują przede wszystkim ; walory środowiska przyrodniczego architektura
    sztuka folklor
    dostępność komunikacyjna baza noclegowa i gastronomiczna
    istniejące urządzenia sportowo – rekreacyjne
    sieć placówek handlowych i kulturalno – rozrywkowych.
    Największą atrakcyjnością w Polsce odznaczają się ; - obszary górskie, nadmorskie, pojezierne; mają na to wpływ; wyjątkowość rzeźby, specyfika kl

    Oxygene

Wątek został zamknięty.